EEN STATION VOOR DE KUNST VAN DE NEGENTIENDE EEUW

 

Herkennen jullie dat ook; moeite hebben met jezelf beperkingen op te leggen bij een bezoek aan een museum in Parijs? Het overkwam mij bij weer eens een bezoek aan het Musée d’Orsay. Het museum bezit ongeveer 150.000 werken in zijn collectie, die alle technieken omvatten. Schilderijen, beeldhouwkunst, kunstobjecten, foto’s en tekeningen van kunstenaars en architecten. Nationale openbare collecties die het resultaat zijn van een lange geschiedenis die begon in de 19^e eeuw. Daarmee vormt zij de verbindende schakel tussen de collecties van het Louvre en het Centre Pompidou / Beaubourg. 16.000 m² tentoonstellingsoppervlak, verdeeld over drie lagen: Begane grond, tussenverdieping en bovenste verdieping. De centrale hal, een ontwerp van de Italiaanse architecte Gae Aulenti, is zo indrukwekkend dat ik besloot mij te beperken tot de centrale gang, het Seine terras en het Lille terras vol met beeldhouwkunst. De beeldhouwcollectie van het museum omvat meer dan 2.200 stukken, inclusief de werken die in depot zijn bij andere instellingen. De getoonde collectier is levendiger dan ooit en gaf mij de kans om de beeldhouwkunst van de tweede helft van de 19^e eeuw beter te leren kennen en….te bewonderen.

Musée d'Orsay, de centrale hal, een ontwerp van de Italiaanse architecte Gae Aulenti

 

Ontstaan

Gare d’Orsay, speciaal gebouwd voor de Wereldtentoonstelling van 1900. Toen het bijna voltooid was merkte de kunstschilder Jean-Baptiste Édouard Detaille spottend op; “zo’n grandioos spoorwegstation dat eruitziet als een Paleis voor Schone Kunsten, terwijl het Paleis voor Schone Kunsten op een station lijkt! Mijn advies aan de architect Victor Laloux is ze om te wisselen nu het nog kan”. Ruim 80 jaar later zou deze ironisch bedoelde suggestie werkelijkheid worden.

 

Transformatie

In de jaren zeventig gaf het idee om het treinstation van Orsay om te vormen tot een museum een nieuwe impuls aan de beeldhouwkunst uit de tweede helft van de 19e eeuw . Het nieuwe gebouw bood een ideale ruimte voor deze kunstvorm: het grote middenschip, verlicht door het steeds veranderende natuurlijke licht dat door het glazen gewelf naar binnen viel. Zo kon het publiek de beeldhouwkunst uit deze periode in al haar rijkdom en diversiteit herontdekken. Bij de opening in december 1986 bracht het Musée d'Orsay een collectie van ongeveer 1200 sculpturen bijeen, grotendeels afkomstig uit de voormalige collecties van het Musée du Luxembourg, het Louvre en staatsdepots.

 

Bij binnenkomst in het Musée d'Orsay valt direct de monumentale klok op. Een majestueus symbool van het industriële tijdperk dat getuigt van het architectonische genie van Victor Laloux. De architect integreerde dit functionele object op meesterlijke wijze in een opmerkelijke artistieke compositie, waarbij hij staal en glas met zeldzame elegantie combineerde. Het oorspronkelijke bouwwerk omvat drie van deze monumentale klokken: twee aan de buitengevel en één in de centrale hal. Tijdens de verbouwing tot museum in 1986 hebben de architecten deze historische objecten behouden, omdat ze de uitzonderlijke erfgoedwaarde ervan erkenden.

 

Collectie

Vervolgens de collectie sculpturen die de grote hal vullen waar vroeger treinen stonden te wachten op hun reis naar Orléans. Het daglicht stroomt door het glazen dak waardoor het Musée d'Orsay een ideale plek is om de sculpturen optimaal te bewonderen. Er zijn honderden beelden en bustes van de meest gevierde kunstenaars waaronder: Daumier, Carpeaux, Rude, Pradier, Cordier, Cavelier, Mercië, Rodin, Maillol, Bourdelle, Claudel en nog veel meer. In deze blog beperk ik mij tot enkele hoogtepunten om jullie zo een goed beeld te geven van de rijkdom van de immense collectie.

 

Jules Desbois (1851-1935)

In 1878 ontmoette Desbois Auguste Rodin op de bouwplaats van het voormalige paleis Trocadéro en ze werden vrienden. Datzelfde jaar besloot hij zijn geluk in de Verenigde Staten te beproeven, maar hij maakte daar geen fortuin en keerde drie jaar later terug naar Frankrijk. Werd assistent van Auguste Rodin om de vele opdrachten te verwerken. Naar verluidt ontdekte hij in 1887 het tachtigjarige Italiaanse model Maria Caira, die model voor hem stond voor zijn schilderij ‘la Misère’ en die later Rodin en Camille Claudel zou inspireren tot werken als ‘la belle Heaulmière’ en ‘l'Hiver et Clotho’. Hoewel hij werd beschouwd als "een van de beste beeldhouwers van zijn eeuw", raakte Desbois na zijn dood in de vergetelheid en werden zijn werken verspreid. Bovendien overschaduwde zijn samenwerking met Rodin zijn eigen werk, waardoor de geschiedenis alleen de naam van de meester herinnerde (bron Wikipedia).

Mannentorso - Jules Desbois 1934

Antoine Bourdelle (1861-1929)

Bourdelle oogst succes op de Salon van 1910 met zijn meer dan levensgrote beeld van ‘Heracles als boogschutter’. Er bestaan twee versies. Het Musée d’Orsay toont een afgietsel van de tweede versie. Hierin is de boogschutter niet als torso uitgevoerd en zijn de rotsen waar Heracles op knielt en zich tegen afzet in de sculptuur opgenomen. Bourdelle liet voor de schutter een echte sportman poseren. Brons uit 1909

Antoine Bourdelle - Boogschutter 1909

 

Aristide Maillol (1861-1944)

Geldt terecht als de belangrijkste wegbereider voor de moderne beeldhouwkunst in Frankrijk. Waar Auguste Rodin als unieke, zo niet geniale verschijning toch gebonden blijft aan de 19^e eeuw, brengt Maillol de beeldhouwkunst nieuwe principes bij die stijlvormend zullen doorwerken. Vanaf 1895 studeerde hij beeldhouwkunst bij Émile-Antoine Bourdelle. Het werk in lood, ‘de begeerte’, maakte hij in Parijs in 1907. De strenge geometrie die Maillol opbouwt uit menselijke lichamen, ondersteunt op suggestieve wijze de inhoudelijke uitdrukkingskracht van dit werk: het gevangen zijn in het begeren, het aandringen van de man en het terugwijken van de vrouw.

Aristide Maillol - De Begeerte 1907

 

Aristide Maillol was een groot bewonderaar van de Franse kunstschilder Paul Cézanne (1839-1906). Na 1907 werkt Maillol aan ontwerpen voor een plastiek ter nagedachtenis van Paul Cézanne. Tegen 1912 krijgt hij van het ‘comité du Monument Cézanne’ uiteindelijk de opdracht voor een standbeeld dat in de geboortestad van de kunstschilder, Aix-en-Provence, opgericht gaat worden. Een rustig liggende vrouwelijke naaktfiguur met een lauwertak in de hand. De versie in het museum is uit 1925.

Aristide Maillol - 1925

 

Auguste Rodin

Rodin (1840-1917) mag zich de belangrijkste Franse beeldhouwer noemen rond de eeuwwisseling van de 19de naar de 20ste eeuw. Hij geldt als de wegbereider van de moderne beeldhouwkunst. Kenmerkend voor zijn werk is de onrustige modellering van de oppervlakken, die weer zorgde voor een prachtige lichtreflectie op het brons. Rodins beeldhouwwerk verbaast door zijn sterke expressie, energie en vitaliteit. De mannen met grote gespierde blote voeten met stevige tenen en goedgespierde torso’s, terwijl zijn vrouwen vaak zachte vormen hebben. Dit is vooral goed te zien in zijn beroemde marmerwerk 'Le baiser', de kus. Van dit werk, dat geldt als een van de beroemdste en succesvolle stukken van Rodin, bestaan slechts twee kopieën, een in Kopenhagen en een in London. In het Musée d’Orsay is veel werk te zien van Rodin. Mijn aandacht ging uit naar deze bronzen buste van Victor Hugo. Gemaakt tussen 1889 en 1909 en gegoten door Alexis Rudier, een invloedrijke Parijse bronsgieter die in 1874 de Fonderie Rudier oprichtte. De gieterij stond bekend om het gieten van werken voor meesters zoals Auguste Rodin, Antoine Bourdelle, Aristide Maillol, Honoré Daumier en Henry Moore.

Auguste Rodin - Victor Hugo 1909

 

In 1880, wanneer Rodin voor het eerst een werk verkoopt aan de Franse staat krijgt hij de opdracht om een bronzen portaal te maken voor het nieuw te bouwen Musée des Arts Décoratifs. Als thema kiest hij Dantes ‘Divina Commedia’, het boek dat hem sinds zijn reis naar Italië in 1875 niet meer heeft losgelaten. Ugolin (1881-1882) is een dramatisch gipsen sculptuur van Auguste Rodin, geïnspireerd op Dante's Goddelijke Komedie. Het toont de graaf Ugolino, ingemetseld met zijn zonen in de gevangenis die hun graf zou worden, zag hen sterven en, gek van honger, knaagde hij aan hun vlees voordat hij zelf stierf. Het werk werd oorspronkelijk ontworpen voor ‘de Poort van de Hel’ en toont Rodins kenmerkende emotionele, rauwe realisme. De figuur is opgebouwd rond een centrale leegte; De gekwelde modellering, de ontwrichte lichamen van de kinderen en de misvormde ledematen benadrukken allemaal de morbide, dramatische sfeer.

Auguste Rodin - Ugolin 1902 - 1912

 

Jean-Baptiste Carpeaux (1827-1875)

Carpeaux begint aan zijn ‘Ugolin’ als hij in 1858 in Rome woont. Daar komt hij in aanraking met het werk van Michelangelo die hij zeer bewondert. Carpeaux zou drie jaar nodig hebben om het gipsmodel te voltooien. In 1882 geeft de Franse staat opdracht voor het maken van een bronzen afgietsel, dat vervolgens in de tuinen van de Tuileriën wordt opgesteld. Nu is het te vinden bij de centrale ingang van het museum.

Jean-Baptiste Carpeaux - Ugolin

 

De met Carpeaux bevriende architect Charles Garnier verwerft in 1861 de opdracht voor het nieuwe gebouw van de Parijse opera. Een jaar later kan al de eerste steen worden gelegd, maar pas in 1875 zal het gebouw officieel geopend worden. Aan de voorgevel moeten vier allegorische voorstellingen komen van de kunstvormen die de opera dienen. Carpeaux krijgt in 1865 de opdracht voor ‘De Dans’. Hij schept een reidans van zes uitgelaten dansende, naakte meisjes rond een gevleugelde genius die de tamboerijn slaat. Als in 1869 de meer dan vier meter hoge groep wordt onthuld breekt een geweldig schandaal los. Dit is toch niet passend voor een operagebouw. In 1964 werd de inmiddels sterk door luchtvervuiling aangetaste beeldengroep verwijderd en naar het Louvre overgebracht en weer later naar het  Musée d’Orsay. Op de Opéra Garnier staat een kopie.

Jean-Baptiste Carpeaux - De Dans

 

In de centrale hal staat een gipsenmodel van ‘De vier werelddelen’. Baron Haussmann, de prefect van Parijs die de stad het gezicht gaf dat we vandaag kennen, gaf Carpeaux in 1867 de opdracht een fontein te ontwerpen voor de Jardin de la Observatoire. Het was de derde grote opdracht die Carpeaux in zijn loopbaan zou verwerven. Vier vrouwenfiguren in een kring dragen een wereldbol. Carpeaux werkt eraan van 1867 tot 1870. De vier allegorieën dansen niet alleen in een kring, maar draaien ook om hun eigen as. Europa raakt nauwelijks de grond, Azië, met haar lange vlecht, is bijna van achteren te zien, Afrika is in driekwart-aanzicht afgebeeld en Amerika, met een verentooi op haar hoofd, kijkt de toeschouwer aan, maar haar lichaam is opzij gedraaid. Pas in 1874, een jaar voor Carpeaux' dood, werd de bronzen fontein op de beoogde plek geplaatst. De tentoongestelde beelden zijn in 1963 gevonden op een vuilstortplaats in Nantes. Het Musée d'Orsay kon ze verwerven in ruil voor een schilderij van Sisley voor het Musée des Beaux-Arts de Nantes.

Jean-Baptiste Carpeaux - De vier werelddelen 1867 - 1870

De fontein in de Jardin de la Observatoire

 

Jean Hugues (1849 - 1930)

Als beeldhouwer die binnen het gevestigde repertoire werkte, genoot Hugues, ervan, net als alle traditionele kunstenaars van zijn generatie, het menselijk lichaam te verkennen. ‘Oedipus in Colonus’, 1885, behoort tot dit genre, maar ook tot de grote onderwerpen uit de antieke geschiedenis. Het dient als voorwendsel voor anatomische verkenningen. Het extreme realisme van de torso mishaagde critici, die Hugues ervan beschuldigden meer waarde te hechten aan de waarheid dan aan stijl. Nadat het gipsen afgietsel op de Salon van 1882 was tentoongesteld, gaf de staat de kunstenaar de opdracht voor een marmeren versie voor nationale musea. Vanaf 1890 in het Luxemburgmuseum, verhuisde in 1931 naar het Louvre en sinds 1986 toegewezen aan het Musée d'Orsay.

 Jean Hugues - Oedipus in Colonus 1885

Details Oedipus in Colonus 

Louis-Ernest Barrias (1841-1905)

Hij werd in Parijs geboren in een kunstenaarsfamilie. Zijn vader was porseleinschilder en zijn oudere broer Félix-Joseph Barrias een bekend schilder. Louis-Ernest begon ook als schilder, maar later wijdde hij zich aan de beeldhouwkunst. In 1858 werd hij toegelaten tot de École nationale supérieure des Beaux-Arts in Parijs, waar François Jouffroy zijn leraar was . In 1865 won Barrias de Prix de Rome voor een studie aan de Franse Academie in Rome . Barrias was betrokken bij de decoratie van de Opéra de Paris en het Hôtel de la Païva aan de Champs-Élysées. Zijn werk was voornamelijk in marmer, in een romantisch-realistische stijl die beïnvloed was door Jean-Baptiste Carpeaux.

 Louis-Ernest Barrias 1889

Dit beeld werd in 1889 in opdracht gemaakt om de nieuwe Faculteit der Geneeskunde in Bordeaux te sieren. Een jonge vrouw, een allegorie van de Natuur, tilt langzaam de sluiers op die haar omhullen. Nadat hij de eerste versie in wit marmer voor de decoratie van het gebouw had voltooid, ontwierp Barrias een tweede, polychrome versie voor de grote trap van het Conservatoire des Arts et Métiers in Parijs. Hiervoor gebruikte hij marmer en onyx uit steengroeven die in Algerije waren herontdekt. ​​De verschillende onderdelen, zorgvuldig gebeeldhouwd om het decoratieve potentieel van de materialen te versterken, spelen in op de nerven van de gestreepte onyx voor de sluier, het gevlekte rode marmer voor de jurk, de kostbaarheid van lapis lazuli voor de ogen en malachiet voor de scarabee, en koraal voor de mond en lippen. Het algehele effect is opvallend rijk. Het werk behoort tot een omvangrijke beweging van herontdekking van polychrome beeldhouwkunst, die werd ingeluid door archeologische vondsten en vijftig jaar eerder al werd geïllustreerd door Cordier. Gezien het succes van het werk werden er talloze edities geproduceerd. Het beeld ‘De natuur die zich openbaart’ werd aangekocht in 1899.

 

Frédéric Auguste Bartholdi (1834-1904)

Van 15 september 2026 tot en met 31 januari 2027; ter gelegenheid van de 250e verjaardag van de Amerikaanse Onafhankelijkheidsverklaring, die in 2026 wordt gevierd, presenteert het Musée d'Orsay een tentoonstelling en een virtual reality-ervaring gewijd aan het werk van Auguste Bartholdi, een belangrijke figuur in de 19e-eeuwse Franse beeldhouwkunst en maker van iconische werken, waaronder het Vrijheidsbeeld. Het beeld, dat oorspronkelijk bedoeld was als een geschenk van Frankrijk aan de Verenigde Staten ter herdenking van het honderdjarig bestaan ​​van de Amerikaanse onafhankelijkheid in 1876, werd uiteindelijk tien jaar later, in 1886, onthuld. In de tussentijd moesten Bartholdi en zijn aanhangers blijk geven van verbeeldingskracht, durf en doorzettingsvermogen om het destijds grootste beeld ter wereld te ontwerpen, te promoten en te bouwen (46 meter hoog, 93 meter inclusief sokkel). Bartholdi koos voor een klassiek model, geïnspireerd op het neoclassicisme. De eenvoudige, sobere vorm bevat betekenisvolle symbolen: de brandende fakkel staat voor verlichting, de tablet voor de wet en de gebroken kettingen voor slavernij. De stralende kroon is geïnspireerd op het grafmonument van paus Clemens XIII in Rome, ontworpen door Canova. Het bronzen vrijheidsbeeld in de centrale hal is aangekocht in 1900.

Frédéric Auguste Bartholdi - La liberté éclairant le monde 1886

 

Charles Cordier (1827-1905)

Cordier heeft vermoedelijk het meest omvangrijke oeuvre op het gebied van de gekleurde plastiek van de 19^e eeuw op zijn naam staan. Hij gebruikte uiteenlopende materialen als kleurige marmers en onyx die hij bewerkte met sierlijke details. Daarin beperkt hij zich tot de attributen en de kledingstukken op zijn portretbustes, de vleeskleur liet hij altijd monochroom zoals te zien hier bij deze twee Soedanese negers uit 1856 (officiële benaming Soedanese neger in Algerijns kostuum). Cordier vond zijn modellen op zijn vele reizen die hem bijvoorbeeld naar Algerije en Egypte voerden.

Charles Cordier - Soedanese negers in Algerijns kostuum 1856

 

Eugène Guillaume (1822 - 1905)

Richting de uitgang stuitte ik op een marmeren beeld van Eugène Guillaume wat mij sterk deed denken aan een man die een selfie maakt, maar het is de dichter Anacréon, een werk dat Eugène Guillaume maakte tijdens zijn studieverblijf in Rome, dat in 1845 eindigde. Guillaume was een Franse beeldhouwer.  Hij studeerde aan de École des Beaux-Arts, waar hij in 1841 begon en waar hij in 1845 de Prix de Rome won. Later werd hij directeur van de École des Beaux-Arts in 1864 en directeur-generaal van de Schone Kunsten van 1878 tot 1879, toen het ambt werd opgeheven.

Eugène Guillaume - de dichter Anacréon

Het beeld, gehouwen uit wit marmer, stelt de Griekse dichter voor en is slank, met zijn arm boven zijn hoofd geheven, wat de lichtheid van zijn verzen symboliseert en tegelijkertijd hoe poëzie de mens kan verheffen. Het werk werd voor het eerst tentoongesteld op de Salon van Parijs in 1854. Het Musée d'Orsay kocht het beeld eerder, namelijk in 1852. 

Zo genoeg gezien. Dit prachtige gebouw is niet alleen een museum maar ook nog steeds een station. Hoewel het hoofdgebouw in 1986 een museum werd, zijn de spoorrails niet verdwenen: ze liggen nu ondergronds en maken deel uit van de RER C. Een discreet overblijfsel uit het spoorwegverleden dat voortleeft, terwijl boven, in de majestueuze 32 meter hoge hal, de imposante klok nog steeds de tijd aangeeft, net zoals meer dan een eeuw geleden voor reizigers die naar het zuidwesten van Frankrijk vertrokken. 

De monumentale beelden van de zes continenten, evenals die van de olifant, het paard en de neushoorn, die sinds 1986 bezoekers van het Musée d'Orsay verwelkomden, werden december 2024 discreet verwijderd van de esplanade Valéry Giscard d'Estaing. Deze verwijdering is tijdelijk! Het is ter voorbereiding op renovaties die de toegankelijkheid van het museum moeten verbeteren en die in maart 2025 van start zijn gegaan. Tijdens hun afwezigheid zullen deze iconische sculpturen worden gerestaureerd.

De zes continenten

 

Het Musée d'Orsay trekt  tussen de drie en vier miljoen bezoekers per jaar. In 2024 waren dat er 3,87 miljoen en is daarom samen met het Louvre een van de drukst bezochte musea in Parijs, Het staat wereldwijd bekend om de grootste verzameling impressionistische en post-impressionistische kunst. Het wordt daarom sterk aanbevolen om tickets vooraf online te reserveren om zo wachttijden te vermijden. 

Musée d'Orsay, Esplanade Valéry Giscard d'Estaing, 7e arrondissement, metrostation soferino, lijn 12 – RER-C Station Musée d’Orsay.

Toegang online € 16 in het museum € 14 

Bronnen: Wikipedia, Musée d’Orsay, Kunst en Architectuur – Peter J. Gärtner

COLLECTION FRITS LUGT, KUNST MET EEN GROTE K

Je merkt het al als je met de auto de oversteek maakt bij de Seine van het eerste naar het zevende arrondissement. Rijdend via de altijd drukke place de la Concorde zie ik voor mij het prachtige gebouw van de Chambre des Députés of de Assemblée Nationale. De Franse Tweede Kamer is gevestigd in het Palais Bourbon. Dit paleis, gebouwd in 1722, is genoemd naar de eerste eigenares, de hertogin van Bourbon, een buitenechtelijke dochter van Lodewijk XIV. Het ligt pal tegenover de Madeleine, aan de overkant van de Seine, daar waar de Place de la Concorde wordt verbonden door de sobere Pont de la Concorde met de chique Quai d'Orsay.

 

De Chambre des Députés of de Assemblée Nationale, de poort naar het 7e arrondissement

We begeven ons naar het nobele Faubourg Saint-Germain, de wijk van de adel en de aristocratie, vol met ministeries en ambassades. Tot de 16e eeuw was dit het grondgebied van de machtige Abdij van Saint-Germain-des-Prés. Saint Germain was ooit een raadgever van de Franse koning en vanaf 556 bisschop van Parijs. Des Prés betekent letterlijk 'in de velden'. De abdij werd omgeven door akkers, weiden en jachtterreinen. Deze werden in de achttiende eeuw geconfisqueerd door de universiteit en de Franse adel. De huidige stadspaleizen of hôtels, statige herenhuizen, dateren allemaal uit de eerste helft van de achttiende eeuw, toen de Marais uit de gratie was. Op een gebied van circa tweehonderd hectare vind je er wel honderdvijftig.

Rue de Lille 121 thuisbasis van de Collection Frits Lugt, Fondation Custodia
 

Het zevende arrondissement behoort tot 'les beaux quartiers'. Het is een gegoede buurt, waar de huren en koopprijzen behoorlijk hoog zijn. Een groot arrondissement, met lange straten en lanen, die tal van oude hôtels herbergen, vaak met grote tuinen. Hôtel komt van het Latijn; 'hospitum', herberg. In de 17e eeuw oorspronkelijk het huis van een adellijke heer. Later werd het de algemene aanduiding voor paleisachtige gebouwen met een privé of openbaar karakter.

Ik parkeer mijn auto in de rue de Courty, een zijstraat van de boulevard Saint-Germain. Het is bijna 12.00 uur en een voorjaarszonnetje verlicht de vanillekleurige gevels van de huizen. Ik ben op weg naar de rue de Lille 121 naar het Hôtel Lévis-Mirepoix en het Hôtel Turgot - de thuisbasis van de Fondation Custodia die de Collection Frits Lugt beheert.  

Verscholen achter een wat saaie klassieke gevel schuilt een klein paradijs dat ik ken van mijn vele bezoeken aan het Atelier Néerlandais, dat gevestigd was op de derde etage. Ik zeg was, want sinds oktober 2024 is het Atelier Néerlandais verhuisd naar de avenue Victoria 22 in het eerste arrondissement. Het gekke is dat ik nooit de gelegenheid te baat heb genomen om een bezoek te brengen aan dit schitterende Hôtel particulier, een oorspronkelijk stadspaleis uit de achttiende eeuw waar sinds 1954 een omvangrijke collectie schilderijen, prenten, kunstenaars-brieven, zeldzame en oude boeken, Indiase miniaturen, oudheden, Chinees porselein en een onschatbare bezit aan tekeningen van oude meesters zijn ondergebracht. Beter bekend als de Collection Frits Lugt. Ondanks vele tentoonstellingen is de Fondation Custodia geen museum, maar een studieverzameling die op afspraak kan worden bestudeerd in een intieme sfeer.

 

Frits Lugt en zijn echtgenote Jacoba (To) Klever - Foto Collection Frits Lugt, Fondation Custodia

De Fondation Custodia is in 1947 te Bazel, Zwitserland, opgericht door Frits Lugt, samen met zijn echtgenote Jacoba Lugt-Klever, ten einde hun kunstverzamelingen voor de toekomst na hun overlijden bijeen te houden. Frederik (Frits) Lugt (1884-1970) was een vooraanstaand Nederlands kunstkenner en -verzamelaar. Hij was de oprichter van de Fondation Custodia en het Instituut Néerlandais te Parijs.

Frits Lugt - Foto Collection Frtis Lugt, Fondation Custodia

 

Frits Lugt werd in mei 1884 geboren in Amsterdam. Al op jonge leeftijd was hij bovenmatig geïnteresseerd in tekenen en verzamelen. Op zijn achtste begon Lugt zijn eerste verzameling, het 'museum Lugtius', en fabriceerde een bordje op zijn slaapkamerdeur: 'Geopend als de directeur thuis is’.' Regelmatig was Lugt te vinden in het Rijksmuseum, alwaar hij tekeningen van grote meesters bestudeerde en zelfs een begin maakte met het opstellen van de tekeningencatalogus. De grote liefde voor Rembrandt ontstaat als de veertienjarige Frits de Rembrandttentoonstelling bezoekt, die georganiseerd is ter gelegenheid van de troonsbestijging van koningin Wilhelmina. Maar liefst 124 schilderijen en ruim 350 tekeningen zijn er van de grote meester te zien, evenals De Nachtwacht, die van het Rijks naar het Stedelijk is verhuisd. Frits Lugt is overdonderd door zo veel schoonheid. Dit heeft hij nog nooit gezien. Prompt maakt hij een 162 bladzijden tellende levensbeschrijving van Rembrandt, met veertig door hemzelf getrouw nagetekende etsen.

Rembrandtbiografie door de jonge Frits Lugt, 1899 - Foto Collection Frits Lugt, Fondation Custodia

Anton Mensing, de eigenaar van het beroemde veilinghuis Frederik Muller, zag dit manuscript terwijl hij een medewerker zocht. Daarop werd Lugt, 15 jaar, aangenomen en hij werkte tussen 1901 en 1915 bij Mensing in het veilinghuis Muller & Co. Het schrijven van catalogi behoorde tot zijn werkzaamheden. In 1910 trouwde hij met Jacoba Klever (1888-1969), een dochter van de puissant rijke vennoot van de Steenkolen Handels Vereeniging (SHV). De Klevers waren samen met onder andere de Fenteners van Vlissingen en de van Beunings oprichter van de SHV. Het huwelijk stelde hem in staat zich helemaal op het verzamelen van kunst te storten. Kunst kopen deed hij veelvuldig, op veilingen en bij handelaren. Parijs was in die tijd, de jaren dertig, dè plaats waar het gebeurde en Lugt was regelmatig aan het neuzen op grote en kleine veilingen waaronder die van het veilinghuis Drouot. 

De oorlog kwam en een deel van het gezin Lugt nam de wijk naar Amerika. Het echtpaar wist hun waardevolste tekeningen per aangetekende post in Zwitserland in veiligheid te brengen. Andere delen werden door een onbetrouwbare assistent  van Lugt verkocht of viel in Duitse handen, het meubilair verdween naar het huis van NSB-leider Mussert. Gelukkig kwam een groot deel van zijn verzameling weer terug via de zogeheten recuperatie.  Maar ook op tentoonstellingen ziet hij gestolen werk van hem hangen en veel treft hij aan op veilingen. Hij koopt veel van zijn voormalig bezit terug.

 

Jacobus Vrel was een Nederlands kunstschilder uit de Gouden Eeuw ook wel de voorloper van Vermeer genoemd. Over zijn leven is zeer weinig bekend. Hij was actief in de periode van ca. 1654 tot ca.1662, vermoedelijk in Haarlem en/of Delft – Foto Collection Frits Lugt Fondation Custodia - 'Zittende vrouw voor een raam, kijkend naar een kind' ca. 1650

Ook in Amerika verzamelde Lugt verder. Toen hij in november 1945 op de Rotterdamse kade van de Holland-Amerikalijn stapte, volgden vijftig kisten boeken, complete jaargangen Amerikaanse tijdschriften en bulletins die in Europa niet te krijgen waren, 3500 catalogi en meer dan 1500 foto's. Maar Lugt had nog meer gezien in Amerika. Voorbeelden van de tweede generatie waarin alles verdween wat de eerste generatie had opgebouwd; Carnegie en Rockefeller. Frits en zijn echtgenote To beseften dat hun levenswerk gedoemd was uiteen te vallen na hun dood. Hierdoor aangezet brachten zij in 1947 hun hele bezit en vermogen onder in de Fondation Custodia. Zij zorgden er daarmee voor dat hun collectie ook na hun dood in stand zou blijven. 

Lugt had een goede neus voor bijzondere dingen, een ontwikkeld koopmansinstinct en een waanzinnige kennis van kunst.  Lugt kocht altijd die schilderijen of tekeningen die net even anders waren dan die de kunstenaar gewoonlijk maakte. Schilderde Avercamp voornamelijk ijs- en wintergezichten? Dan kocht Lugt een zomergezicht. Maakte Jan Steen van alle huishoudens een puinhoop? Dan kocht hij een schilderij met een keurig opgeruimde kamer.

Het is duidelijk lente in een van de twee binnentuinen van de Fondation Custodia

 

In 1953 gaan de echtelieden in Parijs op zoek naar een gebouw met karakter en een zekere allure, waar zij hun collectie kunnen onderbrengen en dat geschikt is om een Nederlands cultureel centrum te herbergen, als equivalent van het door hen zo bewonderde Institut Français Pays-Bas (voorheen Maison Descartes) gevestigd aan de Vijzelgracht te Amsterdam.

Uiteindelijk koopt Lugt, na veel zoeken, het gebouwencomplex aan de rue de Lille 121, Hôtel Lévis-Mirepoix en het Hôtel Turgot. Talloze verbouwingen waren noodzakelijk en in 1954 hadden zij al 1.200.000 Nederlandse guldens uitgegeven aan een eerste verbouwing om hun omvangrijke en unieke verzameling van zeventiende- en achttiende-eeuwse beeldende kunst, oude boeken, Chinees porselein, kunstenaarsbrieven, oude lijsten, portretminiaturen en voorwerpen uit de Griekse en romeinse oudheid te kunnen plaatsen. Alle ruimtes werden door het echtpaar zelf ingericht. Zelf woonde het echtpaar in een nabijgelegen appartement aan de place du Palais Bourbon. Op 11 januari 1957 wordt het Institut Néerlandais officieel geopend door Frits Lugt, in aanwezigheid van de Franse president René Coty, ZKH Prins Bernhard en de eerste directeur van het Institut: de dichter Sadi de Gorter – tevens de cultureel attaché van de Nederlandse ambassade in Parijs. In 2013 hield deze samenwerking op te bestaan, volgens de Nederlandse minister van Buitenlandse zaken vanwege bezuinigingen.

 

Een van de vele kunstschatten: Een Vlaams kabinet uit de 17e eeuw

Op 15 juli 1970, de geboortedag van Rembrandt, zeeg Frits Lugt op de place de l’Etoile neer en overleed. Hij stierf zoals hij had geleefd: met een stapel notities onder zijn arm, op terugweg van een kunstverzamelaar. Lugt werd 86 jaar. Bij zijn dood liet hij een veelzijdige verzameling na van enkele tienduizenden stukken die haar gelijke in de wereld niet kent, én een sfeervol onderkomen, het Hôtel Turgot, waarin die tot zijn recht komt en nog steeds bestudeerd kan worden.

Borstbeeld van Anne-Robert-Jacques Turgot, baron de Laune, Frans econoom en politicus . Het huis Hôtel Turgot ontleent zijn naam aan Anne-Robert-Jacques Turgot, financieel controleur van Lodewijk XVI en minister van Staat, die er op 17 maart 1781 overleed

·  7.000 tekeningen vanaf de jaren dertig tot de twintigste eeuw van diverse kunstenaars waaronder Leonardo da Vinci, Rembrandt, Bruegel, Dürer, Rubens, Barocci, Watteau en Ingres.

·      15.000 prenten van diverse kunstenaars onder wie Lucas van Leyden, Rembrandt, Van Dyck, Goya, Parmigianino en Andreani.

·       450 schilderijen waaronder Ruisdael, Saenredam, Guardi en Corot.

·      55.000 originele kunstenaarsbrieven geschreven onder andere door Titiaan, Michelangelo, Ter Borch, Poussin, Ingres, Manet, Gauguin en vele anderen. Zo kocht Frits Lugt in 1918 per telegraaf vanuit Nederland bij Sotheby’s in Londen twee van de zeven bewaard gebleven brieven van Rembrandt aan Constantijn Huygens. In 2017 kocht de Fondation Custodia een reeks brieven van de Franse schilder Édouard Manet (1832-1883). De brieven zijn gericht aan schilder en etser Félix Bracquemond (1833- 1914). De correspondentie tussen de twee vrienden was op een paar brieven na onbekend, tot ze in 2016 op een veiling opdook.

Een van de vele stijlkamers in het Hôtel Lévis-Mirepoix

 

Behalve het beheren van de Collection Frits Lugt, organiseert en/of werkt de Fondation Custodia mee aan talloze tentoonstellingen in Frankrijk en daarbuiten, bevordert zij wetenschappelijk onderzoek op het gebied van de kunstgeschiedenis, geeft zij belangwekkende publicaties uit, stimuleert zij jonge kunsthistorici door stages verbonden met een verblijf in Parijs aan te bieden en ondersteunt zij instellingen als het RKD (Rijksbureau voor kunsthistorische documentatie) in Den Haag en het NIKI (het Nederlands Interuniversitair Instituut) te Florence.

De Collection Frits Lugt bezit een grote collectie Chinees porselein

Maandelijks vinden er meerdere rondleidingen plaats op inschrijving en worden stukken uit de collectie op afspraak aan onderzoekers ter inzage gegeven en er vinden regelmatig kunstbeschouwingen plaats. De Fondation Custodia beschikt ook over een eigen restauratie-atelier.

Weer een van de prachtige stijlkamers met uitzicht op een indrukwekkende binnentuin

 

Verder staat de bibliotheek ter beschikking van het publiek en met ruim 130.000 boeken is dit een van de grootste collectie kunsthistorische boeken in Frankrijk. De bibliothecaris is de Nederlander Wilfred de Bruijn, tevens schrijver en programmamaker van onder andere ‘Op zoek naar mijn Frankrijk’. De directie is sinds april 2024 in handen van  Stijn Alsteens.

De Hollandse kamer

Toen het Institut Néerlandais – het Nederlands cultureel instituut in Frankrijk dat meer dan vijftig jaar in het gebouw van de Fondation gevestigd was – eind 2013 werd opgeheven, besloot de vorige directeur Ger Luijten de vrijgekomen ruimte vlakbij de Assemblée Nationale niet voor veel geld aan de regering of een ambassade te verhuren, maar te blijven gebruiken voor de kunst.

Het trappenhuis vol met zo'n 50 olieverfschetsen uit de 19e eeuw - Op de ezel 'Bomen voor een Valei' van Simon Denis ca. 1800

 

Onder de bekwame leiding van de opvolgers van Frits Lugt is de verzameling uitgebreid door eventuele lacunes in de periode tussen de 14^e en 20^e eeuw aan te vullen. Zo heeft Luijten bijvoorbeeld onder andere zijn aandacht gericht op olieverfschetsen uit de 19^e eeuw, impressies naar het leven die eenzelfde functie als tekeningen in de eeuwen daarvoor hadden. Ze gingen aan de officiële kunstwerken vooraf of waren gewoon ‘sur le motif’ gemaakt in de vrije natuur en geven daardoor inzicht in het denken en uit proberen van een kunstenaar aldus de boeiende uitleg van Marijke. Werken van onder meer Constable, Degas, Delacroix en Corot zijn prachtig opgehangen in het imposante trappenhuis van het Hôtel Turgot.

 Mijn gids tijdens dit privé bezoek: Marijke Bertrand-Holthuijzen

De huidige directeur zet deze dialoog, in lijn met de roeping van de Fondation Custodia voort en met name door het ‘hart van de collectie’, de tekeningen uit de 16^e tot de 18^e eeuw, weer te verrijken. Zo blijft de collectie levend door de toevoeging van werken en objecten die resoneren met de al aanwezige schatten in de prachtige schatkamers van dit stadspaleis.

In de hal nog een borstbeeld van Frits Lugt

 

De Fondation Custodia is zonder twijfel een van de meest actieve instituten in de wereld van de kunstgeschiedenis. En nog mooier met een Nederlands tintje. 

COLLECTION FRIS LUGT, Fondation Custodia

121 rue de Lille, 7^e arrondissement, metro Assemblee Nationale.

Rondleiding op inschrijving, zie website.

WERELDSE STRAATKUNST EXPO 150

Of het nu op de muren van de straten van Parijs is of daarbuiten, straatkunst trekt massa’s mensen aan in de Lichtstad. En wat zou je ervan zeggen als urban art en de geest van een beroemd cabaret elkaar zouden kruisen in de hoofdstad?

Op dit moment, tot en met eind maart 2025, doet de enorme gratis tentoonstelling Expo 150 het Cabaret du Chat Noir herleven. Dit legendarische cabaret werd opgericht in 1881, onder invloed van Rodolphe Salis. Met de opening van Le Chat Noir zorgde Rodolphe Salis voor een revolutie in de Parijse kunstscene. Een plek waar visionaire kunstenaars en vrije geesten samenkwamen en Montmartre uitgroeide tot wereldhoofdstad van de Bohemen. Gebaseerd op de Salon des Refusés van 1863 , waar schilders als Édouard Manet de officiële conventies van het Palais de l'Industrie trotseerden door een alternatieve tentoonstelling aan te bieden.

350 kunstenaars weken mee aan de expositie Expo 150 - Cabaret du Chat Noir

 

Ruim 140 jaar later wordt de ziel van dit legendarische Parijse cabaret, dat ooit letterlijk een revolutie betekende voor de Parijse artistieke scène, weer tot leven gebracht, in het hart van een ongebruikelijke locatie. Het decor voor deze monumentale tentoonstelling? Een oude telefooncentrale! En hier, op bijna 3.000 m2, kruisen 350 stadskunstenaars hun penselen en spuitbussen. Op de muren, van vloer tot plafond zijn tags, stencils, graffiti, sculpturen, trompe-l’oeil, collages en andere XXL installaties van kunstenaars uit de Franse stadsscene naast elkaar te bewonderen. 

Op de rand van het 9^e en 10^e arrondissement, op nummer 17 van de rue du Faubourg-Poissonnière, krijgen kunstliefhebbers en nieuwsgierigen alle tijd kennis te maken met muurschilderingen van onder andere Dawai, stencils van Heartcraft, graffiti van Les Murs ont des Oreilles, de abstracte lijnen van Jordane Saget, Lady K; een sleutelfiguur in vrouwelijke graffiti in Frankrijk, of het oog van CyKlop, suggestief minimalisme van Little Luxuries, om er maar een paar te noemen. Hun werk wordt vergezeld door dat van meer dan 300 collega-kunstenaars, elk met zijn of haar eigen artistieke universum.

 

In deze blog een willekeurige selectie van diverse Street art kunstenaars die exposeren tijdens de Expo 150

Dit alles is het resultaat van ‘L’EXPO DES 150’. Een uniek evenement in Parijs dat een uitzonderlijk aantal street art kunstenaars samenbrengt op één plek. Achter de muren van een uniek complex, een verlaten telefooncentrale. Een interessant voorbeeld van industriële architectuur ontworpen aan het begin van de vorige eeuw. Ontworpen door architect François Le Coeur en gebouwd tussen 1911 en 1914. Het gebouw is gebouwd van gewapend beton en bekleed met rode baksteen. Op de muur zijn verschillende decoratieve elementen aangebracht die de uniformiteit van de bakstenen doorbreken; een grote smeedijzeren klok van de beeldhouwer en ijzerbewerker Szabo, versierd met tekens van de dierenriem, en golvend smeedijzeren roosters voor de ramen. De portiek is voorzien van een ovale koepel van glazen plaveisel, versierd met geel en blauw mozaïek, die weer herhaald wordt op de kroonlijsten van het gebouw. De gevel is sinds 26 mei 1990 aangemerkt als historisch monument.

 

De verlaten telefooncentrale, een rijksmonument, en ingang naar de Expo 150

Op de bijzondere gevel een grote smeedijzeren klok van de beeldhouwer en ijzerbewerker Szabo

De l’Expo des 150 – Cabaret du Chat Noir is nog te zien tot en met zondag 30 maart 2025, Elke dag van 10.00 uur tot 21.00 uur. Geheel gratis na registratie op de website. Klinkt als een goede deal toch?