Het stond al lang op mijn verlanglijstje, een bezoek
brengen aan de Russische begraafplaats in Sainte-Geneviève-des-Bois, ongeveer
30 kilometer ten zuiden van Parijs.
Op zoek naar het graf van een van de grootste balletdansers van de vorige eeuw: Roedolf Chametovitsj Noerjev, beter bekend als Rudolf Noerejev.
Het was een snikhete dag in augustus toen ik de drukte en de warmte van
Parijs even wilde ontvluchten. Sainte-Geneviève-des-Bois
is een kleine gemeente die bekend staat om haar Russisch-orthodoxe
begraafplaats en de kerk Notre-Dame-de-la-Dormition. Het is een ware
gedenkplaats waar ongeveer 15.000 Russen en Franse burgers van Russische
afkomst, die na de Bolsjewistische Revolutie van 1917 naar Frankrijk kwamen,
begraven liggen in zo’n 5.200 graven. De begraafplaats zelf bestaat al sinds 8
februari 1879. De Russische patriarchen Alexis II en Kirill , evenals de president van de
Russische Federatie, Vladimir Poetin, bezochten de begraafplaats en legden
bloemen op verschillende graven. Sinds 2005 betaalde de Russische Federatie de
gemeente Sainte-Geneviève-des-Bois een subsidie in twee termijnen, die in
totaal meer dan een miljoen euro bedroeg, voor verlopen grafpercelen waarvan de
rechtmatige eigenaar niet kon worden gevonden. Dit om te voorkomen dat de
relikwieën naar een ossuarium werden overgebracht en de percelen werden
doorverkocht, zoals dat gebruikelijk is in veel Franse gemeenten. Echter sinds
de oorlog die Rusland in 2022 tegen Oekraïne voert, heeft de gemeente
Sainte-Geneviève-des-Bois deze financiële betalingen officieel geweigerd.
In stilte loop ik langs de graven met Russisch-orthodoxe
kruisen. Herkenbaar aan twee
dwarsbalken, de bovenste horizontaal en de onderste scheef. Er liggen hier vele
beroemdheden waaronder dansers, choreografen, filmmakers en acteurs,
kunstschilders en beeldhouwers, schrijvers en leden van Russische adel. Maar ik
kwam voor het graf van Rudolf Noerejev. Hij wordt gezien als de grootste danser
van zijn tijd en wordt vaak in één adem genoemd met Vazlav Nijinski en Serge
Lifar, een Oekraïense danser die hier ook begraven ligt.
Het graf van Serge Lifar
Van zijn geboorte in 1938 in de Trans-Siberische sneltrein
tot zijn vroegtijdige dood slechts 54 jaar later, leidde Rudolf Noerejev een
uniek leven. Noerejev studeerde bij Aleksandr Poesjkin aan de school van het
Kirov-ballet in Leningrad, waar hij in 1958 debuteerde als solist. Hij was ook
een vrije geest, een homoseksuele man die zich beklemd voelde en psychologisch
niet op zijn plek was binnen het restrictieve Sovjetregime. In 1961,
tijdens een tournee in Parijs, besloot
hij te vluchten en naar het Westen over te lopen. Het was het hoogtepunt van de
Koude Oorlog, slechts enkele weken voor de bouw van de Berlijnse Muur. De
Russen waren woedend, het Westen greep zijn buit met genoegen. Noerejev was vrij, maar wist dat hij nooit meer naar
huis zou kunnen gaan of zijn geliefde moeder zou kunnen zien.
Rudolf Noerejev - foto Wikipedia
Zo begon een leven vol roem, extravagantie, excessen en verbluffend sensationele dans. Hij was trots, koppig en buitensporig, maar zijn genialiteit was zo groot dat hij, wanneer hij de aandacht opeiste, die ook daadwerkelijk kreeg. Binnen een week tekende hij een contract bij het Grand Ballet du Marquis de Cuevas, waar hij optrad in Doornroosje. Mede door zijn virtuositeit en charismatische toneelpersoonlijkheid, tezamen met zijn vlucht en politiek asiel, werd Noerejev een idool en een wereldster. Buiten het podium was hij humeurig, wispelturig, roekeloos en stond hij constant in de schijnwerpers. Hij feestte met de grootste sterren, zwierf door discotheken, homoclubs en sauna's.
Van 1962 tot het begin van de jaren zeventig had hij een
vaste verbintenis bij het Royal Ballet in Londen. Hier vormde hij met Margot
Fonteyn een wereldberoemd dansduo, ze dansten samen Het Zwanenmeer van
Tsjaikovski. Ook trad hij regelmatig op als gastsolist en danste in
televisiefilms. Hij verleende eveneens zijn medewerking aan enkele speelfilms,
waarvan de biopic Valentino (Ken Russell, 1977) en Exposed (James Toback, 1983)
de bekendste zijn. In 1964 kwam hij in dienst van de Weense Staatsopera, waar
hij tot 1988 bleef als danser en belangrijkste choreograaf en was artistiek
leider van het Parijse Opera Ballet (1983-1990). Het was ook in Wenen dat hij
al in 1965 met de prima ballerina Denise Sutherland danste in 'Le Spectre de la
Rose' op muziek van Carl Maria von Weber.
Onder Michail Gorbatsjov kon hij in 1987 terugkeren naar
zijn geboorteland om zijn moeder te bezoeken die op sterven lag en in 1989 voor
een optreden in Leningrad.
Uiteindelijk, in de jaren ‘80, gebeurde het bijna onvermijdelijke: hij bleek hiv-positief te zijn. Omdat hij zijn eigen sterfelijkheid niet onder ogen kon zien, worstelde Noerejev door terwijl zijn talent langzaam vervaagde en zijn gezondheid achteruitging. Hij overleed in 1993, op slechts 54-jarige leeftijd in het ziekenhuis Hôpital Notre Dame du Perpétuel Secours in Levallois-Perret bij Parijs. In de officiële verklaring stond dat zijn dood het gevolg was van "een hartcomplicatie na een ernstige ziekte". De formulering was door Noerejev zelf opgesteld, wat weerspiegelde dat aids in die tijd voor veel mensen nog steeds een moeilijk onderwerp was.
Rudolf Never-off, zoals hij werd genoemd, danste klassiek ballet tot ver na zijn hoogtepunt en maakte zijn laatste publieke optreden op 8 oktober 1992, tijdens de première onder zijn regie van La Bayadère van het Parijse Opéra Ballet . Zich bewust van de kritiek die hem in de laatste tien jaar van zijn leven opriep om zich waardig terug te trekken, antwoordde Noerejev: "Voor mij zijn dans en leven één. Ik zal dansen tot de laatste druppel bloed." En zo geschiedde het.
In de schaduw op een bankje zit een man te genieten van de rust. Na een ‘bonjour monsieur’ vraag ik hem of hij weet waar ik het graf van Rudolf Noerejev kan vinden. “Tout droit, monsieur — continuez tout simplement tout droit”, en zo geschiede. Helemaal aan het einde van een lange laan, op een hoek sta ik uiteindelijk voor waarschijnlijk een van de mooiste graven op de begraafplaats.
‘Rudolf Noureev’ (1938-1993) aldus de vermelding op zijn graf. Zijn
graf is bedekt met een mozaïek , ontworpen door theaterontwerper Ezio Frigerio
en uitgevoerd door mozaïekkunstenaar Akonema in 1996. Een kist waar een tapijt
van Kazachse kelim overheen is gedrapeerd. Een mozaïek van duizenden stukjes
rode, blauwe en gouden tegels.
“Ik ga dood. Maar ik dank God dat Hij me een lichaam heeft gegeven waarmee ik kon dansen, zodat ik geen moment van dit prachtige geschenk van het leven heb verspild.”
Rudolf Noerejev
Cimetière Russe de
Sainte-Geneviève-des-Bois, 4 Rue Léo Lagrange, 91700 Sainte-Geneviève-des-Bois.
Dagelijks
geopend van 08.00 uur tot 17.00 uur in de wintermaanden in de zomermaanden tot
19.00 uur.












































