DE SLAK VAN PARIJS

Met de slak bedoel ik het spiraalvormige patroon van Parijs binnen de Périphérique, met nummers 1 tot en met 20, beginnend vanuit het centrum naar het noordoosten van de stad. Deze indeling dateert uit 1860 en is sindsdien nooit meer veranderd, hoewel de zakenwijk La Défense vaak officieus de bijnaam het 21^e arrondissement krijgt. 

De geschiedenis van de arrondissementen van Parijs begint in 1795 ten tijde van de Franse Revolutie. De Franse hoofdstad was toen veel kleiner dan nu. Toen de hoofdstad meer dan 100.000 inwoners telde, waardoor het bestuur van de stad steeds ingewikkelder werd, besloot de revolutionaire regering  48 onderverdelingen te creëren, de zogenaamde revolutionaire secties die elk over een politiebureau beschikte. Maar aangezien er aanzienlijke verschillen in bevolkingsomvang en omvang tussen de districten bestonden, waren sommige commissarissen veel verantwoordelijker dan anderen. Deze kritieke situatie bracht het bestuur ertoe de indeling van de districten te wijzigen om deze min of meer gelijk te maken. Deze aanpak werd later gerealiseerd met de wet ’19 Vendémiaire An IV’. Vendémiaire is de naam van de eerste maand van de Franse republikeinse kalender. An IV, betekent jaar IV, waarbij het jaar IV verwijst naar het vierde jaar sinds de oprichting van de Franse republiek, wat overeenkomt met 1795. Op 11 oktober 1795 werd het grondgebied van Parijs verdeeld in 12 arrondissementen, oplopend van links naar rechts en verdeeld in twee afzonderlijke lijnen aan weerszijde van de rivier de Seine. Negen arrondissementen bevonden zich op de rechteroever en slechts drie op de linkeroever.

 1795 Parijs onderverdeeld in 12 arrondissementen en 48 quartiers

Parijs 1797

In 1860 leidde de uitbreiding van Parijs tot aan de stadsomwalling van Thiers tot een nieuwe indeling. In het Tweede Keizerrijk onder leiding van Napoleon III en de prefect van de Seine, Baron George Eugène Haussmann, werden de stadsgrenzen opnieuw gedefinieerd met de annexatie van de dorpen: Grenelle, Vaugirard, Bercy, Charonne, Belleville, La Villette, La Chapelle, Montmartre, Batignolles, Passy en Auteuil. Het doel was de stad te reorganiseren om de snelle groei en de bevolkingsgroei te accommoderen. Deze reorganisatie zorgde voor een betere structuur van de hoofdstad, waardoor er kleinere, beter beheersbare bestuurlijke eenheden ontstonden. Het was daarom noodzakelijk om de plattegrond van Parijs te herzien, de arrondissementen opnieuw te tekenen en samen te voegen om zo nieuwe arrondissementen te creëren. Op voorstel van Napoleon III, ontstonden zo twintig arrondissementen.

De annexatie van de voorsteden. Parijs groeit van 12 naar 20 arrondissementen

 

Napoleon III en de prefect van de Seine, Baron George Eugène Haussmann

Het eerste plan voor de hoofdstad voorzag erin dat nummer 13 werd toegekend aan het huidige 16e arrondissement, een idee dat de rijke inwoners niet beviel. Destijds betekende de uitdrukking "trouwen in het stadhuis van het 13e arrondissement" immers samenwonen zonder getrouwd te zijn, in concubinaat, aangezien dit arrondissement nog niet bestond. Het idee om geassocieerd te worden met de uiting van een moreel onaanvaardbare levensstijl viel niet in goede aarde bij de rijke inwoners, die vervolgens lobbyden om de indeling anders vorm te geven. Het is ondenkbaar dat de bovenlaag van de Parijse samenleving met dit hoogst ongepaste idee geassocieerd zou worden. Om de onvrede van burgemeester Jean Frédéric Possoz te sussen, herzag Haussmann zijn ontwerp en stelde een nieuw plan voor met een spiraalvorm met de klok mee. De slak was geboren en Auteuil en Passy werden geïntegreerd in het 16^e arrondissement en nummer 13 werd toegewezen aan een arbeiderswijk.

De huidige indeling van Parijs met 20 arrondissementen

Elk arrondissement is over het algemeen onderverdeeld in vier ‘quartiers’: één in het noordwesten, één in het noordoosten, één in het zuidwesten en één in het zuidoosten. Deze onofficiële onderverdelingen zijn de sporen van de revolutionaire stromingen die ontstonden tijdens de deling van Parijs na de Franse Revolutie. De arrondissementen zijn meer dan alleen een administratieve afdeling van de stad. Ze vertegenwoordigen voor Parijzenaars heel verschillende werelden en roepen allemaal clichés op die, bijdragen aan de charme van de hoofdstad. De welgestelde wijken liggen in het westen van Parijs, met het 7e arrondissement (Invalides, Saint-Thomas-d'Aquin, École Militaire), het 8e arrondissement (Champs-Élysées, Madeleine), het 15e arrondissement (Grenelle, Vaugirard) en het 16e arrondissement ( Auteuil, Muette, Porte Dauphine). Prachtige gebouwen, rustige en charmante straten, een zekere leeftijdsgroep, zakenlui...  Kortom ze behoren bij 'les beaux quartiers'.

 De arbeiderswijken vastgelegd door Charles Marville

Vervolgens vinden we de meeste arbeiderswijken in het noordoosten van Parijs. Tijdens de industriële revolutie van 1840 vestigden fabrieken en arbeiders zich in het huidige 18e, 19e en 20e arrondissement. Dit zijn tevens hotspots van immigratie, want hier werden betaalbare woningen gebouwd, speciaal voor nieuwkomers uit Oost-Europa, vervolgens uit de Maghreb, Sub-Sahara Afrika en uiteindelijk Azië.

 De industriële revolutie

Dan is er het 13e arrondissement, dat Parijzenaars meteen aan Chinatown doet denken, met zijn Aziatische supermarkten, zijn exotische restaurants waarvan sommige karaoke organiseren, zijn Chinese Nieuwjaarsparades... Het 11e, de nieuwe trendy wijk, het 6e ( Saint-Germain des Prés ) is de wijk van de bobo's (acroniem voor burgerlijke bohemien) en literaire cafés, het 8e (Champs-Elysées) is de toeristische wijk... Kortom, elk arrondissement heeft zijn cliché... En natuurlijk zijn er uitzonderingen die de regel bevestigen. 

Elk arrondissement heeft een eigen burgemeester en een eigen stadhuis. Parijzenaars kiezen hun burgemeester nog steeds tijdens de gemeenteraadsverkiezingen, waarbij de burgemeester van Parijs in een tweede ronde door de gemeenteraad wordt gekozen. In 1982 werd Parijs gedefinieerd als zowel een gemeente als een departement, een unieke situatie in Frankrijk. De burgemeester deelt daarom bevoegdheden met de prefect, die primair verantwoordelijk is voor de politie. Anne Hidalgo is sinds 5 april 2014 namens de PS, Parti Socialiste, de socialistische partij, burgemeester van Parijs. Zij is de eerste vrouw die deze functie bekleedt. De van oorsprong Spaanse Hidalgo was onder de ambtstermijn van burgemeester Delanoë (2001-2014) zijn eerste adjunct. De arrondissements burgemeesters hebben voornamelijk een adviserende rol ten aanzien van het stadhuis van Parijs het Hôtel de Ville. 

Maar in Parijs zijn de arrondissementen veel meer dan een middel om de geografische ruimte te verdelen. Ze zijn een manier van leven, een sfeer, een bevolking, status en clichés, en het is waar dat ze bij Parijzenaars, goed bekend zijn en in stand worden gehouden. De Lichtstad wordt wereldwijd erkend voor haar schoonheid, geschiedenis en cultuur. De twintig arrondissementen bieden elk een ander inzicht in het Parijse leven en hebben hun eigen bijzonderheden en toeristische attracties.

 

75001 - 1e arrondissement: Louvre

Het hart van Parijs en, zoals de naam al doet vermoeden, bevind zich hier het Louvre, een emblematisch symbool van de Franse cultuur. Het maakt deel uit van het historische centrum van de stad en een belangrijke plaats van cultureel erfgoed in Frankrijk. Hier ontdek je ook de Tuilerieën en het Musée de l'Orangerie, het Palais Royal, de Place Vendôme, en de wijk Les Halles. Een must-see is het volledig gerenoveerde warenhuis La Samaritaine en de graanbeurs van Parijs de Parijse locatie van de Pinault-collectie .

 

Place Igor Stravinsky in het 1 arrondissement met de Stravinsky fontein ontworpen in 1982 en 1983 door Jean Tinguely en Niki de Saint Phalle

75002 - 2e arrondissement: Bourse

Hier bevindt zich het Palais Brongniart, de vroegere effectenbeurs van Parijs. Iets verder van het historische centrum zijn er vooral veel winkels.  Sommige plaatsen zijn echt een bezoek waard, zoals de Place des Victoires, de Tour Jean Sans Peur en diverse authentieke overdekte passages., de Galerie Vivienne, Galerie Colbert,  De Passage des Panoramas  Passage des Princes, Passage du Grand-Cerf. Het is ook in dit arrondissement dat Le Grand Rex is gevestigd.  Le Grand Rex is een bioscoop met de grootste filmzaal in Europa. Vooral door deze zaal is het gebouw bekend. Le Grand Rex is in de stijl van art deco gebouwd en valt sinds 1981 onder monumentenzorg.

 

75003 - 3e arrondissement: Temple

Als je een fan bent van museumbezoeken, is het 3e arrondissement de perfecte plek. Je vindt er het Musée des Arts et Metiers, wetenschap en technologie, het Musée Carnavalet vertelt de geschiedenis van de stad Parijs, het Picasso Museum maar ook het Nationaal Archief. De straten zijn gevuld met een verscheidenheid aan winkels en restaurants. Een deel van dit arrondissement maakt deel uit van de Marais en de Joodse buurt met het prachtige Musée d'Art et d'Histoire du Judaïsme, gewijd aan de Frans-Joodse cultuur vanaf de middeleeuwen tot nu.

 

'La Victoire'; het standbeeld van de onsterfelijkheid voor het Musée Carnavalet

75004 - 4e arrondissement: Hôtel-de-Ville

Het 4e arrondissement is een belangrijke culturele locatie waar de ‘Mairie de Paris’, met zijn prachtige gevel is gevestigd. In dit arrondissement ligt de wijk Marais, het is een levendige wijk met veel winkels, straatkunst, pride-vlaggen en bars vol leven. Als je meer wilt weten over de Franse en Parijse geschiedenis en cultuur, kun je naar de prachtig gerestaureerde Notre-Dame, het Centre George Pompidou, de Place des Vosges of naar het huis van Victor Hugo. In deze wijk bevindt zich ook een deel van de Joodse buurt met het Memorial de Shoah een herdenkingsplaats die tentoonstellingen en activiteiten aanbiedt.

 

75005 - 5e arrondissement: Panthéon

Zoals de naam al doet vermoeden, is het 5e arrondissement de thuisbasis van het Pantheon, een mausoleum waar grootheden worden geëerd die hun stempel hebben gedrukt op de Franse geschiedenis. Het is dè universiteitswijk, waar de Sorbonne zich bevindt. Je kunt ook de Jardin des Plantes, de Arènes de Lutèce, en de Grote Moskee van Parijs bezoeken, maar ook vele musea en beroemde straten waaronder de rue Mouffetard.

De binnentuin van de Grote Moskee in het 5e arrondissement

 

75006 - 6e arrondissement: Luxemburg

Met de voorname wijk Saint-Germain-des-Près. Hier vind je chique winkels, restaurants en de middeleeuwse Église de Saint-Germain-des-Prés, de oudste kerk van Parijs. Straten vol galerieën leiden naar de impressionistische kunstwerken van het Musée d'Orsay. Op het trottoir langs de Seine staan boekverkopers met oude boeken. Liefhebbers van literatuur kunnen bovendien naar de Boulevard Saint-Germain om een van de iconische cafés te bezoeken, zoals Flore, waar Hemingway, Sartre & de Beauvoir en andere schrijvers graag kwamen. Wandelen en relaxen doe je in de Jardin du Luxembourg, voor het Palais de Luxembourg waar de Senaat zetelt. Er zijn ook hier veel musea: het Musée du Luxembourg of het Museum voor de Geschiedenis van de Geneeskunde of de Monnaie de Paris. 

75007 - 7e arrondissement: Palais-Bourbon

Het is waarschijnlijk het arrondissement van Parijs waar de beroemdste monumenten te vinden zijn: er is de Eiffeltoren, de Assemblée Nationale, de Franse Tweede Kamer, in het Palais Bourbon, het Hôtel de Matignon, de woning van de Premier ministre en het Hôtel des Invalides met het graf van Napoléon. Voor museumliefhebbers het Musée d'Orsay, het Musée de la Légion d'Honneur, het Musée Rodin of het Musée Maillol.

Musée Rodin in het 7e arrondissement

 

75008 - 8e arrondissement: Élysée

De plaats van luxe met veel winkels, restaurants en paleizen. Het is de thuisbasis van het Élysée-paleis dat zijn naam aan dit arrondissement geeft, evenals het ministerie van Binnenlandse Zaken. Hier kun je een bezoek brengen aan het Grand Palais en het Petit Palais, de Arc de Triomphe, de Place Concorde met het Hôtel de la Marine, de Pont Alexandre III, het Parc Monceau en het Palais de la Découverte. De ‘gouden driehoek’; Avenue des Champs Élysées, Avenue Montaigne en de Avenue George V staan vol met luxe boetieks en gastronomische restaurants. Niet te missen; het beroemde cabaret Le Crazy Horse Saloon of Le Crazy Horse de Paris en het Musée Dior.

 

75009 - 9e arrondissement: Opéra

Een levendig arrondissement met zijn grote Haussmanniaanse boulevards vol met winkels en dansbars. Het dankt zijn naam aan de aanwezigheid van de Opéra Garnier, een ander emblematisch monument van de stad. Het is ook de thuisbasis van de warenhuizen Galeries Lafayette en Printemps. Verder de Passage Jouffroy met het wassenbeeldenmuseum Grévin, het beroemde theaters Folies Bergères en Casino de Paris.

Het wassenbeeldenmuseum van Parijs, Musée Grevin - Salle de la Coupole - Foto Musée Grévin

75010 - 10e arrondissement: Entrepôt

Dit  arrondissement, heette vroeger de Enclos Saint-Laurent, maar draagt nu de naam Entrepôt. Wandel hier vanaf de Place de la République (dat zich uitstrekt over verschillende arrondissementen) voor een wandeling langs het Canal Saint-Martin met zijn beroemde sluizen. Als je van Aziatische restaurants houdt, raad ik je een omweg aan naar de Brady Passage om te genieten van authentieke Indiase of Pakistaanse gerechten. Het is ook de thuisbasis van het Gare du Nord en het Gare de l'Est.

 

75011 - 11e arrondissement: Popincourt

Een trendy arrondissement vol leven en ideaal om 's avonds uit te gaan in République, Oberkampf of Bastille. De Place de la République ligt gedeeltelijk in dit arrondissement. Samen met de Place de la Bastille en de Place de la Nation, zijn het sterke symbolen van de Franse Revolutie en nog steeds zijn het plaatsen van demonstraties in Parijs. Het is ook de geboorteplaats van het Atelier des Lumières, en het Cirque d'Hiver Bouglione. Op nummer 5 van de rue Crespin du Gast is een klein Édith Piaf museum gevestigd. 

 

 Het Canal Saint-Martin met zijn beroemde sluizen - 10e arrondissement

75012 - 12e arrondissement: Reuilly

Een van de longen van Parijs. De perfecte plek om een wandeling te maken in het Bois de Vincennes en het meer van Daumesnil om het Château de Vincennes te zien. Je kunt ook een wandeling maken over het Viaduc des Arts en de promenade Plantée, Het is ook de thuisbasis van de Opéra Bastille, het Gare de Lyon, Bercy Village en het Palais de la Porte Dorée met het Museum over de geschiedenis van de Immigratie en het Porte Dorée aquarium.

 

75013 - 13e arrondissement: Gobelins

Deze wijk is gemaakt voor liefhebbers van de Chinese cultuur, aangezien het de thuisbasis is van Chinatown. Je kunt een wandeling maken in de Butte-aux-Cailles, de Cité Florale, het Parc de Choisy of Place d'Italie, Struinen langs de Seine en een bezoek brengen aan de François Mitterrand-bibliotheek, of Les Docks, de Cité de la Mode et du Design, in de volksmond de groene gifslang genoemd.  Of het dorp Gobelins en de Manufacture des Gobelins, Als je van straatkunst houdt, is dit een gelegenheid om vele enorme murals te bewonderen.

 

13e Arrondissement, Butte-aux-Cailles

75014 - 14e arrondissement: Observatoire

De must-see in het 14e is een bezoek aan de Catacomben van Parijs. Andere plaatsen om te bezoeken; het Observatorium van Parijs, de Fondation Cartier, de Cartier collectie voor moderne kunst, het Giacometti Instituut, het atelier van de beeldhouwer Alberto Giacometti. Het Musée Bourdelle van beeldhouwer en schilder Antoine Bourdelle. het Parc Montsouris met aan de overkant de Cité Universitaire. De begraafplaats van Montparnasse, en de vergeten spoorlijn van Parijs, de Petite Ceinture. Het Gare Montparnasse bevindt zich zowel in het 14e als in het 15e arrondissement.

 

75015 - 15e arrondissement: Vaugirard

Het niet te missen element van het 15e arrondissement is natuurlijk de Tour Montparnasse, een van de hoogste torens van Parijs, met zijn panoramisch observatorium en aan de voet ervan, het Gare Montparnasse. Wandelen kun je in het Parc Georges Brassens, het Parc André Citroën en het Île aux Cygnes met een kopie van het Vrijheidsbeeld. Je kunt ook de Bir-Hakeim-brug bewonderen, voorheen de Pont de Passy, die zich tussen het 15e en 16e arrondissement bevindt. Le Ballon Air de Paris, een verankerde luchtballon  laat je van Parijs genieten op 150 meter hoogte.

 

De begraafplaats van Montparnasse in het 14e arrondissement

75016 - 16e arrondissement: Passy

Vol met de mooiste musea. Het Palais de Chaillot, het Palais de Tokyo, het Yves Saint Laurent Museum, Palais Galliera, de Fondation Louis Vuitton, het Musée Marmottan, hèt Monet Museum, enz. Stop bij de Place du Trocadéro voor een adembenemend uitzicht op de Eiffeltoren. Om van het groen te genieten, ga je naar het Bois de Boulogne, het Parc de Bagatelle, de Jardin d'Acclimatation met zijn attracties, of de tropische kassen van Auteuil. Een must-see is de necropool van de aristocratie, de begraafplaats van Passy.

 

75017 - 17e arrondissement: Batignolles-Monceau

Het 17e arrondissement is minder toeristisch dan de andere, maar er zijn enkele interessante plaatsen om te bezoeken: Het Parc Clichy Batignolles Martin Luther King, het Parc Monceau (dat tussen het 8e en 17e arrondissement ligt), La Cité des Fleurs, de wijk Batignolles en het Palais des Congrès, het congresgebouw van Parijs.

Het Parc Clichy Batignolles Martin Luther King - 17e arrondissement

 

75018 - 18e arrondissement: Butte-Montmartre

De Butte Montmartre was een oud historisch dorp waar kunstenaars woonden. Zelfs vandaag de dag zijn er nog veel kunstenaars te vinden in diverse straten, kunstgalerijen en kunstenaarshuizen. De heuvel wordt bekroond door de Sacré Coeur, de Basiliek van het Heilig Hart en de Place du Tertre waar ‘kunstenaars’ aanbieden om je te portretteren. Aan de voet van de heuvel zie je het beroemde cabaret Moulin Rouge en de rossige wijk Pigalle. Vergeet ook niet om een bezoek te brengen aan de begraafplaats van Montmartre, een dodenakker vol met legendarische bewoners.

De Butte-Montmartre in het 18e arrondissement

 

75019 - 19e arrondissement: Buttes-Chaumont

Een van de mooiste parken van Parijs, het beroemde Buttes-Chaumont-park, een uitgestrekte groene ruimte met een prachtig uitzicht over de hoofdstad. Ontdekken doe je in Parc de la Villette, langs het Canal de l'Ourcq en de Cité des Sciences et de l'Industrie, het planetarium en de Grande Halle de la Villette. Voor muziekliefhebbers Philarmonie de Paris, Le Zenith en de Cité de la Musique.

 

75020 - 20e arrondissement: Ménilmontant

Multicultureel Parijs met nog de sporen van kleine dorpjes, Belleville, Charonne, Ménilmontand en la Campagne à Paris. De must-see in dit arrondissement is natuurlijk de begraafplaats Père-Lachaise, maar niet ver daarvandaan kunt je ook wandelen in het Parc de Belleville dat op een heuvel ligt, waar je van een prachtig uitzicht kunt genieten op de belvedère. Als je van rustige plekken houdt, is dit het platteland in Parijs. Een originele wijk met veel groen in de straten. Ten slotte is er nog steeds een toegang tot de oude spoorweg, de Petite Centure.

Multicultureel Parijs in het 20e arrondissement

 

Ongewoon Parijs

Speciaal voor de bezoekers die het verkennen van de arrondissementen van Parijs een verrijkende ervaring vinden en zo de diversiteit, die de essentie van de Franse hoofdstad weerspiegelen, willen ontdekken schreef ik mijn reisgids ‘Ongewoon Parijs’. De reisgids neemt je mee langs de 20 arrondissementen om zo de unieke sfeer van elk gebied op te snuiven en tegelijkertijd kennis te nemen van verborgen pareltjes. Elk arrondissement heeft elementen uit het verleden bewaard en zich tegelijkertijd aangepast aan de eisen van vandaag. Door deze wijken te verkennen kun je de evolutie van Parijs door de eeuwen volgen en de krachten die deze dynamische metropool hebben gevormd beter begrijpen.

Ongewoon Parijs is een uitgave van PassePartout reisgidsen en verkrijgbaar online en bij elke goede boekhandel voor € 24,50. ISBN 978-9493432-31-4 

MISS TIC, PARIJS WAS HAAR CANVAS

 

Misschien  zijn ze je opgevallen, eenmaal gespot zijn ze onmiskenbaar herkenbaar; stencils van meestal een stoere vrouw met lang zwart haar die doet denken aan een punkrockster, vaak begeleid door poëtische boodschappen en de hand-tekening van Miss Tic. Eind jaren 1990 doken haar stencils op in de wijk Montmartre, Ménilmontand, de Marais, Montorgueil en La Butte-aux-Cailles. 

Ze debuteerde in 1985. Ze tekende een portret van zichzelf op karton van een foto. Ze sneed de verlichte gebieden uit met een mes, hing het opengewerkte karton aan een muur in het 14e arrondissement, schilderde het en verwijderde het vervolgens. Het eerste portret van haar, een afdruk in zwart-wit aan de muur: een wijs en slank jong meisje met haar handen op haar knieën. Naast de afbeelding staat een statement: "Ik heb muurkunst opgehangen om woorden met hartjes te bedekken”. Haar handtekening Miss Tic ontleende ze aan de kleine heks Miss Tick die in Scrooge staat, een krant uit het Mickey-tijdperk maar is ook een interpretatie van het woord ‘mystique’, mysterie, macht glamour.  

 

Ze zag het levenslicht in 1956 op Montmartre, tussen Château-Rouge en de Sacré-Coeur, als Radhia Novat, dochter van een Tunesische immigrantenvader en een Franse moeder uit Normandië. Hier bracht ze haar jeugd door totdat het gezin verhuisde naar Orly, een van de zuidelijke banlieues van Parijs. Al vroeg kwam tragedie in haar leven toen ze op tienjarige leeftijd haar moeder, haar kleine broertje en haar grootmoeder verloor bij een auto-ongeluk. Zelf raakte ze ook gewond, waarna ze haar rechterhand niet meer kon gebruiken. Hierdoor werd ze gedwongen linkshandig te worden. Zes jaar later overleed ook haar vader aan een hartaanval waardoor ze op 16-jarige leeftijd wees werd. Ze werd toen opgevoed door haar stiefmoeder. Begin jaren tachtig vlucht ze naar de Verenigde Staten waar ze drie jaar in Californië doorbrengt te midden van de punkscene van San Francisco en Los Angeles.

Miss Tic, eind jaren 1990 doken haar stencils op in de wijk Montmartre, Ménilmontand, de Marais, Montorgueil en La Butte-aux-Cailles

 

Na het verbreken van een relatie keerde ze terug naar Parijs en ontmoette artiesten uit de graffiti- en urban art beweging, zoals Speedy Graphito, Kim Prinsu, Jef Aérosol, SP38, Blek le Rat, Futura 2000, Nuklé-Art en Banlieue-Banlieue die de straat opgingen, posters kaapten en muren en hekken beschilderden. De politie was woedend over de toename van taggers in de jaren 1990, zoals de bekladding van het metrostation Louvre-Rivoli in 1991 (zie vorige blog). Miss Tic werd betrapt bij het plaatsen van een stencil op een muur in de Marais. De eigenaresse diende een klacht in en ze werd gearresteerd. Ze wordt uiteindelijk in hoger beroep veroordeeld tot betaling van 22.000 franc aan de eiseres. Om te voorkomen als delinquent te worden bestempeld besloot ze om voortaan vooraf toestemming te vragen aan winkeliers, op voorwaarde dat ze carte blanche kreeg.

 

Als een van de pioniers van de Parijs street art sieren haar werken de straten van Parijs met een stijl die glamour en poëtische esthetiek combineert. Haar werk heeft een fundamentele rol gespeeld in de erkenning van urban art naar een volwaardig artistiek sociaal-cultureel fenomeen dat zijn hoogtepunt bereikte in de jaren 2000. 

Inmiddels wordt haar graffiti van raadselachtige vrouwenfiguren overal gespot in Parijs. Met donker haar, killer outfits en stoere attitudes naast sluwe boodschappen zoals: “Macht beschermt niet, ze beschermt zichzelf” – “Van mijn ondeugd maak ik schilderijen” – “Bezitten is bezeten worden” – “Het mooiste cadeau is de liefde”. Kernachtige uitspraken die je even aan het denken zetten. Je vraagt je misschien af wat betekent dit? Miss Tic is duidelijk een rebel met de kunst van empowerment. Maar haar sjablonen zijn altijd een subtiele mix van vrouwelijkheid, maatschappijkritiek en introspectie. Achter deze gezichten en lichamen schuilt een diepe reflectie op de positie van vrouwen, vrijheid en de maatschappij. Ze spreken zowel de stad als haar inwoners aan.

 

Wat ooit werd gezien als vandalisme, werd erkend en tentoongesteld in galerijen en musea. Ze slaagde erin zich te vestigen in de openbare ruimte en tegelijkertijd institutionele erkenning te krijgen. Haar werk is opgenomen in zowel particuliere als openbare collecties: in het ‘Fond d'Art Contemporain de la Ville de Paris’ in 1999, de Street Art-collectie van het Victoria and Albert Museum in Londen in 2005 en in 2009 het Musée Ingres in Montauban.

In 2010 vroeg Larousse haar om illustraties te maken voor de speciale editie van hun woordenboek; in 2011 drukte de Franse post een reeks verzamelpostzegels van haar werk ter gelegenheid van Internationale Vrouwendag. Zelfs Louis Vuitton, Kenzo en Longchamp hebben haar figuren, sterk en fragiel, maar tegelijkertijd sensueel en intelligent, gebruikt om hun collecties te representeren.

In 2007 werd ze door Claude Chabrol uitgekozen om de poster voor zijn film "La Fille Coupée en Deux" te illustreren, en in 2011 door het gerenommeerde "Art Rock"-festival van Saint-Brieuc. Ook in 2011 werd een portret van schrijfster Amélie Nothomb, dat ze maakte voor de tentoonstelling "Femme de l'être" (gewijd aan vrouwelijke iconen wereldwijd), gebruikt als omslag voor "Tuer le pére". “Femme de l'être” is ook de titel van de eerste monografie van Miss.Tic, geschreven door Christophe Génin in 2008.

 

De erfenis van Miss.Tic

Miss Tic stierf op 22 mei 2022 in Parijs, op 66-jarige leeftijd aan kanker. Ze moest ooit vechten voor haar plek in de kunstwereld en nu worden haar tentoongestelde kunstwerken voor duizenden euro’s verkocht. Zelfs na haar dood wordt haar werk – vaak zorgvuldig beschermd op de Parijse stadsmuren door lokale boetiekjes en restaurants en elke dag door steeds meer toeschouwers gewaardeerd. Zo blijft Miss.Tic een van de meest invloedrijke figuren in de Franse straatkunst, niet alleen vanwege haar unieke benadering van het mengen van tekst en beeld, maar ook vanwege haar toewijding om van openbare ruimtes een plek voor artistieke en politieke expressie te maken. Door haar werk legde ze de tijdgeest vast, waarbij ze kunst gebruikte als middel tot verzet en persoonlijke expressie.

 

Miss Tic, Radhia Novat,  Foto © Atelier Miss Tic, Thierry Bouët

"Je suis partie pour rester"

Van 27 september tot en met 25 oktober 2025 brengt de Parijse galerie Mathgoth een eerbetoon aan Miss.Tic. Ga naar het 13e arrondissement van Parijs om "Je suis partie pour rester" te ontdekken, een gloednieuwe tentoonstelling, gewijd aan de beroemde straatkunstenares, waar je ongeveer zestig werken van Miss Tic kunt bewonderen, evenals persoonlijke voorwerpen, werkdocumenten, niet eerder vertoonde foto's en stencilafdrukken die nooit eerder zijn tentoongesteld. In het persbericht laat de Mathgoth galerie weten dat een hele zaal gewijd zal zijn aan archiefvideo's, die een beter inzicht geven in het creatieve proces van de kunstenaar. Initiatienemers van deze tentoonstelling zijn Mathilde en Gautier Jourdain, oprichters van de galerie Mathgoth, en Antoine en Charlotte Novat, de stiefkinderen van Miss.Tic, die de entiteit ‘Atelier Miss.Tic’ vormen.

Mathgoth Galery, Rue Alphonse Boudard 1, 13e arrondissement.

Geopend van woensdag tot en met zaterdag van 14.00 tot 19.00 uur,  gratis toegang.

Metrostation Bibliothèque François Mitterand, lijn 14 – Quai de la Gare, lijn 6

 

Mocht je binnenkort naar Parijs gaan, hou dan je ogen open voor de street art van Miss tic. Het is een uniek stukje Parijse cultuur, gecreëerd door een icoon.

PARIJS, COULEUR LOCALE

Parijs binnen de périphérique is verdeeld in twintig wijken of arrondissementen, wat tot uitdrukking komt in de laatste twee cijfers. De postcode 75001: de 75 staat voor Parijs en de 01 op het eind staat voor het eerste arrondissement. Parijzenaars zijn  héél trots als er een '16' of een '7' het visitekaartje siert. Ze worden beschouwd als de meest chique en voorname wijken van Parijs. Natuurlijk ook de '8' en de '4' kunnen er mee door en het 17e staat ook zéér goed aangeschreven. Hier wonen veel diplomaten, artsen, managers en notabelen. De gevestigde kunstenaars en 'gay's' zijn te vinden in het 3e en het 4e arrondissement. Intellectuelen wonen liever in het 5e en het 6e. Het 18e kan nog net zolang je op Montmartre zelf woont. Niemand wil daarentegen wonen in de oostelijk gelegen wijken Barbès Rochechouart en la Chapelle, op een steenworp afstand van de butte Montmartre. Wie het met de '10', '12', '13', '19' of '20'moet doen laat zien dat geldnood troef is. Maar juist deze arrondissementen kennen verborgen troeven. Daar vindt je de echte 'couleur locale' van Parijs, een smeltkroes van alle gemeenschappen ter wereld. Sommigen hebben een hele wijk ingepalmd. La Goutte d'Or - de Afrikaanse wijk, Barbès - de Arabische wijk, Le Marais - de Joodse wijk (zie mijn blog joodse sporen in Parijs), Saint Michèl - de Griekse wijk, La Chapelle - de Indiase wijk en Le Trezième - de Aziatische wijk. Deze quartiers worden ook steeds populairder onder voornamelijk jonge Parijzenaars. Het zijn ontegenzeggelijk de wijken die het meest in beweging zijn.

Exotisch Parijs een smeltkroes van culturen

 

Barbès & La Goutte d'Or

Gelegen in het 18e arrondissement, op de oostelijke helling van Montmartre, is een van de meest kosmopolitische wijken van Parijs. 50% van de bevolking is van vreemde oorsprong. 56 nationaliteiten mengen allerlei kleuren, accenten en gebaren dooreen, een Afrikaans, Caraïbisch en Europese smeltkroes. De wijk wordt afgebakend door de boulevard Barbès aan de westzijde, de boulevard de la Chapelle aan de zuidzijde, de rue Ordener aan de noordzijde, en de sporen van het Gare du Nord aan de oostzijde. Er wonen ongeveer 20.000 mensen in deze wijk. De naam, La Goutte d'Or, letterlijk de gouden druppel, is afkomstig van de kleur van de wijn van de wijngaarden die hier voorheen stonden.

Wanneer u het metrostation Barbès-Rochechouart verlaat staat u oog in oog met Bouillon Pigalle

 

Zaterdagochtend is de beste tijd om hier te komen.  De pret begint al in het metrostation van Barbès-Rochechouart, wanneer de overvolle metrotrein aankomt op het perron, de mensenmassa uitbraakt en u als het ware wordt meegesleurd met de stroom door de lange stationsgangen vol met een wirwar van kraampjes. Wanneer u het station verlaat staat u oog in oog met Bouillon Pigalle. De œufs mayonaise en de baba rum schijnen hier de beste van Parijs te zijn. In 2017 besluiten de gebroeders Moussié Bouillon Pigalle te creëren. Hier staan de grote klassiekers zoals boeuf bourguignon, kabeljauwbrandade  op de kaart voor de lage prijs van 10 euro. Dit alles in een authentiek decor, dat lijkt op een kantine voor volwassenen,  rode stoeltjes aan lange tafels. Het volstaat te zeggen dat als je niet van lawaai houdt, geldt overigens voor alle bouillons, je hier niet naar toe moet gaan. Je bestelling wordt, rechtstreeks op het papieren tafelkleed geschreven, door obers in witte schorten wiens parool snelheid is. Want je wordt dan ook geacht te vertrekken als je klaar bent met eten. Echt natafelen is er niet bij. Boulevard de Clichy 22.

 

Links en rechts, onder de stalen bruggen beland je tussen honderden stalletjes. Schouder aan schouder, in een rustig tempo, passeer je tafels overladen met groentes, verse munt, zoete druiven, kleurrijke specerijen zoals harissa ras-el-hanout, sportschoenen en gekopieerde DVD's. Afdingen is niet alleen een must maar ook een sport. Vrouwen in hijabs doen hier hun dagelijkse boodschappen en na de koop hoor je hier net zo gemakkelijk 'shukran' als 'merci'. Barbès prikkelt alle zintuigen. Het lawaai van de metro en geschreeuw van de marktkooplui vermengen zich met de geur van tabak en een eindeloze hoeveelheid specerijen. Zijn we hier in Parijs of op een soek in Marrakech? de geuren, geluiden en mensenmassa's maken de verwarring compleet. 

De markten in La Goutte d'Or bieden dan ook een wonderbaarlijke mix van bekende en minder bekende producten. Veel van de producten uit Senegal, Haïti, Kameroen en Ghana zijn mij volkomen onbekend. Langzaam kuieren over de markt op de rue Dejean is een zegen voor de smaakpapillen (let op; fotograferen wordt hier niet erg op prijsgesteld) of het Maison d'Afrique in de rue Doudeauville. Hier maak je kennis met de boeiende wereld van smaken uit de zuidelijke Sahara en de Caraïben.

La Goutte d'Or

 

La Chapelle

Een stukje verder ligt Little Jafna, in het gebied rond het metrostation van La Chapelle ,de overgang van het 18e naar het 10e arrondissement, met hoofdzakelijk Tamils. Er wonen naar schatting 100.000 Tamils in Frankrijk, waarvan de meesten zich in de 19de begin 20e eeuw gevestigd hebben in Parijs. De meesten, voornamelijk Hindoestanen, zijn gevlucht vanwege de burgeroorlog in Sri Lanka. Door de hoge huurprijzen in Parijs zijn ze geleidelijk verbannen naar 'banlieues', maar de winkels en restaurants zijn gebleven. Daarom is deze wijk vooral in het weekend een belangrijk trefpunt, wanneer hele Tamil-gezinnen hier hun inkopen komen doen. Ze komen speciaal voor levensmiddelen en specerijen die ze nergens anders kunnen krijgen dan in winkels en op markten in deze kleurrijke buurt. In La Chapelle zijn bijna alle winkels en restaurants Indiaas. 

 

De aromatische geur van curry hangt over de hele wijk. Prachtige sari's domineren het straatbeeld

In de rue Pajol nummer 17 (18e arrondissement) bevindt zich in een voormalig winkelpand een heel bijzondere Hindoetempel gewijd aan de God Ganesha. Ganesha of Ganesh is de god met het olifantenhoofd. Hij neemt hindernissen weg en is de beschermheilige van reizigers. Hindoes bidden tot Ganesha voor ze aan iets nieuws beginnen, zoals een nieuwe baan of wanneer ze verhuizen. Deze tempel is in 1985 gesticht door de uit Sri Lanka afkomstige Vaithilingan Sanderasekaram. U mag de tempel zelf ook bezoeken onder voorwaarde dat u uw schoenen achterlaat bij de ingang. In de tempel bevindt zich onder diverse heiligenbeelden ook de vijfkoppige Ganesha (Ganesh Panchamukha) De vijf hoofden herinneren aan de vijf Maha bhūta): water, aarde, vuur, lucht en ruimte. Drie keer per dag wordt in de tempel een dienst gehouden. De priesters, gehuld in lendendoeken, ontbloot bovenlichaam en hun lange geoliede haren in een knot, zingen luid en overgieten de Ganesha met water, melk en honing, met op de achtergrond het zachtjes luiden van een zilverkleurige klok. Er wordt fruit geofferd en de gelovigen laten zich zegenen met de vlam van een olielamp.

In de rue Pajol nummer 17 bevindt zich een heel bijzondere Hindoetempel gewijd aan de God Ganesha

 

Bent u op 30 augustus 2025 in de buurt dan raad ik u aan om het Ganesh Chaturthi Festival mee te maken; het feest van de geboortedag van Ganesha. Duizenden Hindoes trekken dan door de wijk in een prachtig kleurrijke processie. Mannen getooid met bloemenkransen dansen op traditionele muziek en vrouwen gekleed in hun mooiste sari's dragen aarden potten met brandende kaarsen op hun hoofd met als middelpunt het enorme olifantenbeeld dat gedragen wordt door de straten. Onderweg worden talloze kokosnoten op de grond gegooid. Dit is een spectaculair feest dat u absoluut niet mag missen.

 

Ganesh Chaturthi Festival

Wat u zeker niet mag missen is de Passage Brady gelegen tussen de rue du Faubourg-Saint-Martin en rue du Faubourg-Saint-Denis en gebouwd in 1828. Deze passage is uitgegroeid tot het Little India van Parijs. De hele sfeer werkt zo op je gemoed dat je zin krijgt in een smakelijke currypasta of lamsvlees met een zoetige grapefruitchutney. Het ruikt er naar kruiden, wierook en de glimlach van de Indiase uitbaters maken uw dag. Het gedeelte van de passage tussen de rue du Faubourg-Saint-Martin en de boulevard de Strassbourg, heeft een lange en grote glaskoepel en is onlangs gerestaureerd. 

Passage Brady

Een passage vol met voedsel speciaalzaken, kappers, schoonheidsalons, tot de nok toe gevulde winkels met oude filmposters, Bollywoodfilms, Vishnubeelden, sari of alles wat je nodig hebt voor een Indiase bruiloft en diverse restaurants waar u heerlijk kunt genieten van traditionele gerechten tegen lage prijzen.

De Griekse wijk

In het gebied rond de rue Saint-Séverin en de rue de la Huchette in het 5e arrondissement kun je een stukje Athene of Kreta ontdekken. Saint-Michel; hier zijn bijna net zoveel toeristen te ontdekken als in het oostelijke Middellandse Zeegebied. Mocht je er terechtkomen dan beland je voor dat je het weet op een gammele terrasstoel met een even zo gammele tafel. Laat je niet verleiden door de goedkope dagmenu's maar spit eens goed door de kaart. Een paar schaaltjes dolma's in druivenbladeren, feta tomaten en olijven, verse tzatziki, hummus en gegrilde aubergines en je kunt er de hele avond tegenaan. zou ik bijna mijn favoriete nagerecht vergeten: figues flambées au Yaourt. Griekse yoghurtcrème met geflambeerde vijgen. Ik verzeker je de rekening is een lachertje. Veel Parijzenaars nemen laat op de avond de metro naar Saint-Michel om een leuke avond af te sluiten met een royaal pitabroodje gevuld met gyros en daarna genieten van de muzikanten voor de fontaine Saint-Michel.

 

Belleville

Het 20e arrondissement aan de oostkant van Parijs bestaat uit drie oude dorpjes: Charonne, Belleville en Ménilmontand. Het zijn kosmopolitische wijken waar veel immigranten wonen, maar de laatste tijd steeds populairder onder de voornamelijk jonge Parijzenaars. Dat is ook de reden dat dit arrondissement steeds meer opduikt in reisgidsen en trendy modebladen. Naast het oude volkse Parijs, waar eens Edith Piaf werd geboren, is het ook het thuis van een exotische gemeenschap van Arabieren, Chinezen en Vietnamezen, maar ook van kunstenaars en studenten, die de dure universiteitsbuurten zijn ontvlucht, en goedkope antiquairs. Hier kunnen we nog de ruwe kant van Parijs aanschouwen. Geef dit arrondissement nog 10 jaar de tijd en dan is het net zo in trek als de Marais.

Marché de Belleville

 

De beste tijd hier is de dinsdag- of vrijdagochtend bij het metrostation Ménilmontand. Hier begint de Marché de Belleville, die loopt over een afstand van drie metrostations: Ménilmontand, Couronnes en Belleville over de boulevard de Belleville. Op de kruising van vier arrondissementen ontmoet je de wereld. De markt van Belleville prikkelt alle zintuigen. Kleurig geklede Afrikaanse vrouwen en Sikhs met prachtige tulbanden. Marktkramen die doen denken aan Arabische soeks en ruiken naar heerlijke kruiden. Arabische groenteverkopers naast de in blauwwit gestoken visverkopers uit Saint Malo. Als je eenmaal tussen de stalletjes bent beland dan moet je wel met de golfbeweging mee. Geniet van het multiculturele karakter van deze markt, het is de wereld in een notendop. Neem ook zeker de tijd voor een thé à la menthe met makroud (griesmeelkoekjes gevuld met dadels) of bananes mandazi (banaanoliebollen met vanille).

 

Marché de Belleville

Vergeet niet bij het metrostation Belleville de rue de Belleville te nemen. Neem de vijfde zijstraat aan uw rechterkant. Voelt u uw kuiten al? We gaan nu de rue Piat in, die brengt u naar een adembenemend panorama over de stad Parijs. Tevens het hoogste natuurlijke punt van Parijs: 148,45 meter. Vanaf het terras heb je ook nog de mogelijkheid om naar het park af te dalen met behoud van dit prachtige uitzicht. Maar niet voor dat u heeft genoten van een espresso op het terras van ‘Moncoeur Belleville’, het café op de hoek van rue Piat en rue des Envierges. Je kunt hier ook terecht voor een smakelijke lunch. Tip: Onder aan het park ga je rechts de rue des Couronnes in. Je komt uit bij het metrostation Couronnes. De metro brengt je weer naar jouw volgende bestemming.

 

Uitzicht over Parijs vanuit de rue Piat

De Aziatische wijk

Niet echt het Chinatown zoals we dat kennen van New York of San Francisco, toch doet het gedeelte van het 13e arrondissement tussen de avenue de Choisy, avenue d'Ivry en de rue de Tolbiac echt Aziatisch aan. Herkenbaar aan de vele restaurants met kleurrijke uithangborden en de ramen behangen met eindeloos geduld klaargemaakte pekingeenden. Winkeltjes en kruidenierszaken met massa uitgestalde exotische artikelen. De winkels zelf, met hun wit tl-licht, zijn niet zo sfeervol maar geven u een goed beeld van het dagelijks leven van de Chinezen en je vindt er heel wat producten. Deze grootste en oudste Chinese gemeenschap van Europa zorgt voor een intense handelsactiviteit die vooral voelbaar is rond het foeilelijke winkelcentrum van de woonwijk 'Les Olympiades', een labyrint van galerijen, boetieks en restaurants met alle kleuren en geuren uit Azië. Toegang via de trappen aan de avenue d'Ivry. Maar de wijk is niet uitsluitend Chinees; mensen uit heel Oost-Azië en hun keuken zijn hier te vinden. zoals de zeer lichte, zeer frisse keuken van Vietnam. Maar ook Cambodjaans, Thais of Birmees eten wordt hier volop aangeboden.

China town

 

De eerste Chinezen die hier aankwamen waren koelies die in 1916 naar Europa afzakten om het door de oorlog ontstane gebrek aan arbeidskrachten op te vangen. De tweede golf werd veroorzaakt door de oorlogen in Indochina. Aziaten vormen dankzij hun dynamische en sociale discipline een goedgeorganiseerde gemeenschap en zorgen nauwelijks voor last, problemen of criminaliteit. De gebruiken van oude Chinezen worden nog altijd in ere gehouden. zo zul je met enige verbazing vaststellen dat er altijd veel vensters openstaan, ook al is het steenkoud buiten. De verklaring ligt in het feit dat de geesten van de voorvaderen ongehinderd naar binnen of naar buiten moeten kunnen.

 

Tussen de torens is er een verhoogd voetgangersplein met pagodes en achterin een donker winkelcentrum dat Oslo heet. Alles wat je ziet lijkt rechtstreek vanuit Hong Kong of Shanghai te zijn overgevlogen. Op zondag is de wijk het drukst, als de Chinese families hun overbevolkte appartementen ontvluchten om te lunchen in de talrijke restaurants. Er zijn twee boeddhistische tempels. Eentje in de ondergrondse straat, rue du Disque, ter hoogte van nummer 81 avenue d'Ivry en de ander op het niveau van de woontorens, de Amicale des Teochew. Aan dezelfde kant van het trottoir, ter hoogte van de Tang-supermarkt ga je door het koopcentrum. Rechtdoor en dan links en je komt uit op een terras. Rechts zie je een grote tempel. Vergeet niet je schoenen uit te trekken. Een kleurenpalet van goud, rood en oranje, geurende wierookstokjes, offergaven en bloemenkransen vullen de gebedsruimte.

De supermarkten van de schatrijke gebroeders Tang - Tang Frères - (die eigenlijk Rattavan heten) zijn wereldberoemd in de regio Parijs. U vindt ze aan de avenue de Choisy 168 en de avenue d'Ivry 48. Particulieren en restauranthouders komen hier hun Chinese ingrediënten kopen die nergens anders in Europa te vinden zijn.

 

Parijs heeft diverse interessante musea en monumenten om de cultuur van al deze gemeenschappen nog beter te begrijpen zoals:

 

Het Institut du Monde Arabe vertelt u alles over de kunst en cultuur van de Maghreblanden.

1 Rue des Fossés Saint-Bernard, 75005 Paris

La Grande Mosquée de Paris is de oudste moskee in Frankrijk met hamam en een Moors cafe - 2bis Place du Puits de l'Ermite, 75005 Paris

Musée du Louvre, afdeling Islamitische kunst, zie ook mijn uitgebreide blog hierover - 8e arrondissement, métro Palais-Royal.

Musée du quai Branly de autoriteit op het gebied van Afrikaanse kunst. 37 Quai Branly, 75007 Paris

Musée national de l'histoire de l'immigration vertelt en verklaart de geschiedenis van de immigranten in Frankrijk gedurende twee eeuwen - 293 Avenue Daumesnil, 75012 Paris

Muséenational des Arts Asiatiques-Guimet kortweg Musée Guimet, is hèt museum voor Aziatische kunst ook wel beschouwd als het Louvre van Azië - 6 Place d'Iéna, 75116 Paris

Musée Cernuschi beroemd om zijn collectie oude Chinese voorwerpen. 7 Avenue Velasquez, 75008 Paris

LaMaison de la Chine adviseert u bij Chinareizen, ook kunt u terecht voor Chinese' high-tea' en lunches - 76 Rue Bonaparte, 75006 Paris

CentreMandapa organiseert jaarlijks zo'n honderd Indiase toneel- dans- en muziekvoorstellingen - 6 Rue Wurtz, 75013 Paris

Maisondes Cultures du Monde presenteert regelmatig traditionele dans- en toneeluitvoeringen uit India, Pakistan en Bangladesh - 101 Boulevard Raspail, 75006 Paris

 

De Afrikaanse wijk - Metro Barbès-Rochechouart, La Chapelle, Château Rouge

De Arabische wijk - Metro Barbès-Rochechouart

De Joodse wijk - Metro Saint-Paul

De Griekse wijk - Metro Saint Michel

De Indiase wijk - Metro La Chapelle, Marx Dormoy, Château d'Eau

De Aziatische wijk - Metro Tolbiac (uitgang 4 - sla na de bank BNP de rue de Tolbiac in) , Olympiades,

Nog meer tips in mijn nieuwe reisgids Parijs budget vriendelijk beleven.

Voor meer informatie en aankoop; klik hier.