NOSTALGIE; DE UITHANGBORDEN VAN PARIJS

 

We kennen Parijs als de lichtstad. Lodewijk XIV begon met lantaarns met kaarslicht; later kwamen gaslampen. De introductie van elektrische verlichting tijdens de Wereld-tentoonstelling van 1889 versterkte deze bijnaam nog verder. Wist je dat de Fransman Georges Claude in 1910 de allereerste vorm van neon uitvond? Het eerste apparaat werd geïnstalleerd op een van de gebouwen aan de Boulevard Haussmann, waardoor Parijs de geboorteplaats van deze uitvinding werd. 

Nu is deze vorm van herkenning van winkelnering ondenkbaar maar ook vaak zeer storend in het Parijse straatbeeld. Wist je dat toen Jacques Chirac nog burgemeester was van Parijs (1977-1995) hij de opdracht gaf dat alle neonreclames op de Champs Élysées alleen maar wit mochten zijn? Zo  zette hij zich in voor de esthetiek van de stad.

Maar wandelend door Parijs ontdek je ook nog oude winkelborden, poëtische overblijfselen van verdwenen bedrijven. Op de muren herinneren eerbiedwaardige uithangborden met vervaagde gravures en vervaagde motieven aan bedrijven die inmiddels verdwenen zijn. Het oudste, dat een herberg in het Quartier Latin markeert, dateert uit de 14e eeuw. Het werd verwijderd en vervangen door een replica van het origineel, die nu bewaard wordt in het Musée Carnavalet in de Marais . Het museum toont talloze voorbeelden in een speciaal daarvoor ingerichte ruimte, de Georges Cain-galerie, ook wel bekend als de Uithangbordenzaal. Daar zag ik prachtige voorbeelden en vanaf dat moment fotografeer ik elk uithangbord wat ik tegenkom tijdens mijn wandelingen door de Franse hoofdstad.

Musée Carnavalet in de Marais. De Georges Cain-galerie, ook wel bekend als de Uithangbordenzaal

In middeleeuws Parijs maakte het ontbreken van huisnummers borden essentieel voor de identificatie van huizen. Vanaf 1200 werden deze in steen gegraveerd op de gevels van winkels en huizen. Gebeeldhouwde bas-reliëfs gaven de verschillende gilden aan. Dankzij deze symbolen konden ongeletterden bedrijven herkennen. Later sierden schilderachtige uithangborden de Parijse winkels en gaven de straten van de stad hun kenmerkende karakter. 

Wat een amusant gezicht moet het zijn geweest om die smalle, kronkelende straatjes van weleer te zien, met al die grote uithangborden die aan lange ijzeren palen bungelden.  Een rage was geboren want iedereen wilde een bord dat groter was dan dat van de buren. En al die gigantische symbolen die voor huizen bungelden, opgehangen aan lange palen, hadden zo ook hun nadelen. Bij harde wind dreigde het bord en de paal voorbijgangers op straat te verpletteren. Als de wind waaide, kraakten, botsten en rammelden al deze borden tegen elkaar, waardoor een klaaglijk en dissonant geluid ontstond. Bovendien wierpen ze 's nachts brede schaduwen die de zwakke gloed van lantaarns doofden. Zozeer zelfs dat de luitenant van politie, Antoine de Sartine, in de 18e eeuw besloot een einde te maken aan deze overdaad. Bij verordening uit 1766 beval hij de verwijdering van deze dreigende palen en bepaalde hij dat reclameborden voortaan als panelen aan de muren bevestigd zouden worden, afgedicht met pleister en aan de boven- en onderkant vastgezet. Het pittoreske aspect ging verloren, maar de veiligheid van voorbijgangers verbeterde.  Maar de huizen waren nog steeds niet genummerd. Een verordening uit 1768 had deze nummering weliswaar voorgeschreven, maar de inwoners negeerden die grotendeels; en pas aan het einde van de 18e eeuw werden de huizen in de belangrijkste straten van de hoofdstad officieel genummerd.

 

Het beste advies dat ik jou als nieuwsgierige flaneur, die de hoofdstad wil verkennen, kan geven? Kijk omhoog! Natuurlijk kijk je vaak recht vooruit om je een weg te banen door de menigte, of zelfs naar de grond om hondenpoep te vermijden. Maar zo mis je juweeltjes, zoals prachtige oude winkelborden. Maar geen zorgen, ik neem je mee om de mooiste te ontdekken, met hier en daar wat uitleg om je te helpen de betekenis ervan te begrijpen. Soms weet ik nog precies waar ik ze fotografeerde maar vaak ook niet.

 

Een veelkleurige sculptuur is te zien in de Rue Lescot 9, en toont een traditionele bijenkorf van stro. Het is gemonteerd op beugels en met discrete bouten bevestigd aan de hoek van een klassiek, met natuursteen opgetrokken appartementencomplex uit circa 1850. Het markeert de voormalige winkel van een honinghandelaar. Deze delicatessenwinkel aan de rand van Les Halles, de "buik van Parijs", behoorde tot het grote gilde van voedselhandelaren, waarvan de bedrijven zich concentreerden rond de groothandel in verse producten. Bronnen suggereren dat het dateert uit het einde van de 19e eeuw of het begin van de jaren 1920. Het heeft de tand des tijds doorstaan en draagt de nostalgische herinnering aan het oude Parijs met zich mee. Het uithangbord en de gevel werden bij decreet van 23 mei 1984 tot historische monumenten verklaard.

Rue Lescot 9

 

In het Musée Carnavalet, het historisch museum van Parijs zijn diverse uithangborden te vinden die herinneren aan het controversiële koloniale verleden van Frankrijk. Zoals "A la tête noire" (Bij de Zwarte Kop), een bord van een wijnhandelaar op nummer 187, aan rue du Faubourg-Saint-Antoine. 

 

Maar niet alleen in het museum maar ook op de gevel op nummer 10-12 van de rue des Petits Carreaux in het 2^e arrondissement. Het bord "Au Planteur" (Bij de planter) wijst op de aanwezigheid van een voormalige koffiehandelaar, gevestigd rond 1890. Aan de buitengevel op de 1^e verdieping bevindt zich een keramisch paneel met een tafereel dat, op zijn zachtst gezegd, verontrustend is, zelfs voor onze hedendaagse opvattingen, en bij gebrek aan een verklarend opschrift ronduit schandalig. Verfresten getuigen van de woede die dit vaak vernielde bord oproept. In het tropische landschap van een koffieplantage serveert een zwarte man, gekleed in een eenvoudige gestreepte broek, op blote voeten en met ontbloot bovenlijf, met slavenarmbanden om zijn bovenarmen en onderarmen, een kop koffie aan een witte man die op jutezakken zit, gekleed in een wit pak en een elegante hoed, met een pijp in zijn hand. De directe, onopvallende weergave van de omstandigheden waaronder de plantages werden uitgebuit, roept ethische vragen op. Het roept de herinnering aan slavernij en kolonialisme op. Echter binnen zijn historische context, zou het bord, dat bij decreet van 23 mei 1984 tot historisch monument is verklaard, een instrument voor educatieve doeleinden kunnen worden.

De gevel op nummer 10-12 van de rue des Petits Carreaux in het 2^e arrondissement

 

De rue des petits Carreaux gaat over in de rue Montorgeuil. Eeuwenlang was dit de straat waarlangs de visaanvoer plaatsvond vanuit Normandië. Hier zaten de groothandels voor vis en oesters en deze handelaren zorgden dan weer voor verdere verdeling op de markt. 

Aan het begin van de 19e eeuw werd dit de straat van de lekkerbekken. Op nummer 38 was de wijnhandel van een zekere Bourreau gevestigd, tot deze samen met de restauranthouder Mignard l’Escargot d’Or opende, dat als motto had: ‘Wijnen, slakken en restaurant’. Het restaurant richtte zich niet op een exclusief publiek, want escargots in een straat vol oesters werden in die tijd ook wel de oesters van de armen genoemd. In 1890 nam een zekere Lecomte, wiens naam nog altijd op de voorgevel prijkt, de zaak over en hij zette ook oesters weer op de kaart.

L’Escargot Montorgeuil werd al snel een van de populairste restaurants in de buurt van de Hallen. Het gehele pand staat onder monumentenzorg en is duidelijk herkenbaar aan de gouden slak boven op de luifel bij de ingang van het restaurant.

 

Een stukje verder, herkenbaar aan dit uithangbord, zit Stohrer, de oudste nog bestaande Parijse patisserie. en serveert al sinds 1730 heerlijke creaties. Dit instituut is gevestigd op nummer 51 Als je door de deur van Stohrer loopt, kom je binnen op een plek vol geschiedenis opgericht door Nicolas Stohrer, de patissier van koning Lodewijk XV,

 1884: Geschiedenis van Parijse uithangborden door Édouard Fournier

In de 19e eeuw werden er bijna een dozijn boeken gepubliceerd over Parijse winkelreclames. Voor de flaneur, de toerist vormden deze reclames een vorm van vermaak op zich. De meest bekende was Édouard Fournier, een veelzijdige Franse schrijver, toneelstukschrijver en historicus. Hij schreef talloze werken over de geschiedenis van Parijs, zoals: 

1851: De geschiedenis van herbergen, cabarets, gemeubileerde hotels, restaurants en cafés, en van de oude gemeenschappen en gilden van herbergiers, wijnhandelaren, restaurateurs, limonademakers, enz. 

1852: Geschiedenis van de boekdrukkunst en de kunsten en beroepen die verband houden met typografie, inclusief de geschiedenis van de oude gilden en broederschappen vanaf hun oprichting tot hun opheffing in 1789 

1854: De lantaarns. Geschiedenis van de oude verlichting van Parijs 

1860: Raadsels van de straten van Parijs

1864: Kronieken en legendes van de straten van Parijs 

1884: Geschiedenis van Parijse uithangborden 

De meest voorkomende uithangborgen in Parijs zijn de verlichte groene kruisen als aanduiding van een farmacie en zorgen, net als eeuwen geleden, voor onmiddelijke herkenning in het straatbeeld. Deze foto gemaakt in de rue Montorgeuil is een prachtig voorbeeld van oud en nieuw.

 

Het 19e-eeuwse uithangbord "Au Vieux Chêne" (De Oude Eik), dat zich op de eerste verdieping van rue Mouffetard nummer 69 bevond, verdween in 2008. Het is vervangen door een grove kopie, want het fijn bewerkte houten origineel is nog steeds zoek. Men vermoedt dat het is vernield tijdens een onhandige manoeuvre van een bezorgwagen, of mogelijk beschadigd en vervolgens vervangen tijdens een ingrijpende renovatie. Het origineel, ooit vastgelegd op een foto uit 1911 van Eugène Atget, toont de elegantie van de gegraveerde lijnen en het verfijnde ontwerp van de takken, bladeren en eikels. In 1908 ook nog eens vastgelegd in een gravure door Jean Jules Dufour. De huidige reproductie in hars slaagt er helaas niet in deze delicate details weer te geven.

"Au Vieux Chêne" (De Oude Eik) 

De huidige gevelversiering aan de rue Mouffetard nummer 69

 

Een keramische tegel tableau uit de belle époque ‘Au Beau Cygne’ (bij de mooie zwaan) herdenkt een verdwenen zaak op de hoek van de rue Saint-Denis en de rue du Cygne in het 1^e arrondissement. Herberg, restaurant, winkel? De archieven geven geen verdere informatie. Het bord, bevestigd aan de gevel van een 18e-eeuws gebouw, dateert van ongeveer het einde van de 19e eeuw. Met zijn sierlijke houten lijst toont het een landelijke scène, geschilderd op aardewerken tegels. Hoewel het bij decreet van 23 mei 1984 is aangewezen als historisch monument, is de bouwvallige staat van deze typisch Parijse curiositeit duidelijk zichtbaar. Restauratie lijkt dringend noodzakelijk om de zwaan te behouden, of op zijn minst een geschikte bewaarplaats te creëren voor de conservering ervan.

De hoek van de rue Saint-Denis en de rue du Cygne

 

Een verordening uit 1567 vereiste dat degenen die een vergunning wilden verkrijgen om een herberg te exploiteren, de griffier van de rechtbank moesten voorzien van hun namen, achternamen, adressen èn uithangborden. Een edict van Hendrik III in maart 1577 beval herbergiers zelfs om een uithangbord op de meest zichtbare plaats in hun pand te plaatsen, zodat niemand, zelfs de ongeletterde, zich op onwetendheid kon beroepen. Maar onder Lodewijk XIV werd het uithangbord optioneel. De praktijk verdween daardoor echter niet. In Parijs vind je bij diverse hotels nog steeds uithangborden.

 

Een historische winkel voor ongediertebestrijding. Vlak naast de uitgang rue des Halles van metrostation Châtelet bevindt zich een winkel die Pixar-fans wellicht bekend voorkomt. Julien Arouze & Co. is een ongediertebestrijdingsbedrijf dat niet alleen beroemd is vanwege de rol die het speelde in de film Ratatouille, maar ook vanwege de eeuwenoude geconserveerde rattenlichamen die in de etalage hangen. Een klassieke Parijse winkelgevel geeft de zaak een uniek historisch karakter. Julien Aurouze & Co. bestaat al sinds de 19e eeuw – de winkel opende voor het eerst zijn deuren in 1872 en is sindsdien onafgebroken open.

 

La Brigitte een uitzonderlijke opticien in Parijs sinds 1923, opgericht in 1923 in Parijs door Gérard-Charles Roosen. Gelegen in de rue du Bac, tussen het Musée d'Orsay en het Musée Rodin, in het hart van het 7e arrondissement van Parijs, is La Maison een uitzonderlijke plek waar Franse ambachtelijke traditie en geavanceerde optische technologieën samenkomen. Specialist in ronde brillen veelal ontworpen voor een veeleisende clientèle van kunstenaars, schrijvers, antiquairs en estheten. Elk model wordt ontworpen in Parijs en vervolgens vervaardigd in de Jura-regio in Frankrijk.

 

Wat sommigen beschouwen als een van de mooiste brasserieën van Parijs, verdiende dit restaurant, in de rue de la Bastille 5-7, een bijpassend uithangbord! En die belofte wordt waargemaakt met dit prachtige smeedijzeren uithangbord, rijk aan verwijzingen naar de Elzas, de regio waar enkele van de specialiteiten van het huis vandaan komen. Een ooievaar siert de bovenkant, omringd door figuren in traditionele klederdracht. Het restaurant is al sinds 1864 een begrip in de Marais  mede dankzij de ligging vlakbij de Place des Vosges.

 

Een van de mooiste winkelborden van Parijs is ongetwijfeld dat van Stern, een graveerwerkplaats die in 1849 werd geopend in de Passage des Panoramas en nu plaatsmaakt voor een nogal ongebruikelijk café. Als je ook hier de tijd neemt om omhoog te kijken, zie je een grote "S" met daarin een leeuw die op zijn achterpoten staat . De leeuw, symbool van trots en kracht, houdt in zijn poten een wapenschild vast met de initialen MS; ‘Maison Stern’, en ernaast zie je graveergereedschap en harnassen. De graveur, die twee gouden medailles won op wereldtentoonstellingen, aarzelde zeker niet om dit te vermelden. Op nummer 47 in de Passage des Panoramas in het 2^e arrondissement.

 

Tegen de stadsmuren van Filips August, aan de rue monsieur Le Prince 41, liggen de wijnkelders van André Maillet, eigenaar van les Caves Polidor en restaurant Polidor. De voorgevel uit 1900, toen het bord Crèmerie Restaurant Polidor tegen de muur werd gespijkerd, is sinds die tijd niet meer veranderd. De schrijver Paul Verlaine begon hier zijn relatie met de 17-jarige Arthur Rimbaud. Maar ook James Joyce en Ernest Hemingway waren vaste klant. 

Verder nog een aantal foto’s waarvan ik de locaties niet meer weet, maar bij het zien van het uithangbord kun je zien welk beroep hier wordt uitgeoefend.

 

MISS TIC, PARIJS WAS HAAR CANVAS

 

Misschien  zijn ze je opgevallen, eenmaal gespot zijn ze onmiskenbaar herkenbaar; stencils van meestal een stoere vrouw met lang zwart haar die doet denken aan een punkrockster, vaak begeleid door poëtische boodschappen en de hand-tekening van Miss Tic. Eind jaren 1990 doken haar stencils op in de wijk Montmartre, Ménilmontand, de Marais, Montorgueil en La Butte-aux-Cailles. 

Ze debuteerde in 1985. Ze tekende een portret van zichzelf op karton van een foto. Ze sneed de verlichte gebieden uit met een mes, hing het opengewerkte karton aan een muur in het 14e arrondissement, schilderde het en verwijderde het vervolgens. Het eerste portret van haar, een afdruk in zwart-wit aan de muur: een wijs en slank jong meisje met haar handen op haar knieën. Naast de afbeelding staat een statement: "Ik heb muurkunst opgehangen om woorden met hartjes te bedekken”. Haar handtekening Miss Tic ontleende ze aan de kleine heks Miss Tick die in Scrooge staat, een krant uit het Mickey-tijdperk maar is ook een interpretatie van het woord ‘mystique’, mysterie, macht glamour.  

 

Ze zag het levenslicht in 1956 op Montmartre, tussen Château-Rouge en de Sacré-Coeur, als Radhia Novat, dochter van een Tunesische immigrantenvader en een Franse moeder uit Normandië. Hier bracht ze haar jeugd door totdat het gezin verhuisde naar Orly, een van de zuidelijke banlieues van Parijs. Al vroeg kwam tragedie in haar leven toen ze op tienjarige leeftijd haar moeder, haar kleine broertje en haar grootmoeder verloor bij een auto-ongeluk. Zelf raakte ze ook gewond, waarna ze haar rechterhand niet meer kon gebruiken. Hierdoor werd ze gedwongen linkshandig te worden. Zes jaar later overleed ook haar vader aan een hartaanval waardoor ze op 16-jarige leeftijd wees werd. Ze werd toen opgevoed door haar stiefmoeder. Begin jaren tachtig vlucht ze naar de Verenigde Staten waar ze drie jaar in Californië doorbrengt te midden van de punkscene van San Francisco en Los Angeles.

Miss Tic, eind jaren 1990 doken haar stencils op in de wijk Montmartre, Ménilmontand, de Marais, Montorgueil en La Butte-aux-Cailles

 

Na het verbreken van een relatie keerde ze terug naar Parijs en ontmoette artiesten uit de graffiti- en urban art beweging, zoals Speedy Graphito, Kim Prinsu, Jef Aérosol, SP38, Blek le Rat, Futura 2000, Nuklé-Art en Banlieue-Banlieue die de straat opgingen, posters kaapten en muren en hekken beschilderden. De politie was woedend over de toename van taggers in de jaren 1990, zoals de bekladding van het metrostation Louvre-Rivoli in 1991 (zie vorige blog). Miss Tic werd betrapt bij het plaatsen van een stencil op een muur in de Marais. De eigenaresse diende een klacht in en ze werd gearresteerd. Ze wordt uiteindelijk in hoger beroep veroordeeld tot betaling van 22.000 franc aan de eiseres. Om te voorkomen als delinquent te worden bestempeld besloot ze om voortaan vooraf toestemming te vragen aan winkeliers, op voorwaarde dat ze carte blanche kreeg.

 

Als een van de pioniers van de Parijs street art sieren haar werken de straten van Parijs met een stijl die glamour en poëtische esthetiek combineert. Haar werk heeft een fundamentele rol gespeeld in de erkenning van urban art naar een volwaardig artistiek sociaal-cultureel fenomeen dat zijn hoogtepunt bereikte in de jaren 2000. 

Inmiddels wordt haar graffiti van raadselachtige vrouwenfiguren overal gespot in Parijs. Met donker haar, killer outfits en stoere attitudes naast sluwe boodschappen zoals: “Macht beschermt niet, ze beschermt zichzelf” – “Van mijn ondeugd maak ik schilderijen” – “Bezitten is bezeten worden” – “Het mooiste cadeau is de liefde”. Kernachtige uitspraken die je even aan het denken zetten. Je vraagt je misschien af wat betekent dit? Miss Tic is duidelijk een rebel met de kunst van empowerment. Maar haar sjablonen zijn altijd een subtiele mix van vrouwelijkheid, maatschappijkritiek en introspectie. Achter deze gezichten en lichamen schuilt een diepe reflectie op de positie van vrouwen, vrijheid en de maatschappij. Ze spreken zowel de stad als haar inwoners aan.

 

Wat ooit werd gezien als vandalisme, werd erkend en tentoongesteld in galerijen en musea. Ze slaagde erin zich te vestigen in de openbare ruimte en tegelijkertijd institutionele erkenning te krijgen. Haar werk is opgenomen in zowel particuliere als openbare collecties: in het ‘Fond d'Art Contemporain de la Ville de Paris’ in 1999, de Street Art-collectie van het Victoria and Albert Museum in Londen in 2005 en in 2009 het Musée Ingres in Montauban.

In 2010 vroeg Larousse haar om illustraties te maken voor de speciale editie van hun woordenboek; in 2011 drukte de Franse post een reeks verzamelpostzegels van haar werk ter gelegenheid van Internationale Vrouwendag. Zelfs Louis Vuitton, Kenzo en Longchamp hebben haar figuren, sterk en fragiel, maar tegelijkertijd sensueel en intelligent, gebruikt om hun collecties te representeren.

In 2007 werd ze door Claude Chabrol uitgekozen om de poster voor zijn film "La Fille Coupée en Deux" te illustreren, en in 2011 door het gerenommeerde "Art Rock"-festival van Saint-Brieuc. Ook in 2011 werd een portret van schrijfster Amélie Nothomb, dat ze maakte voor de tentoonstelling "Femme de l'être" (gewijd aan vrouwelijke iconen wereldwijd), gebruikt als omslag voor "Tuer le pére". “Femme de l'être” is ook de titel van de eerste monografie van Miss.Tic, geschreven door Christophe Génin in 2008.

 

De erfenis van Miss.Tic

Miss Tic stierf op 22 mei 2022 in Parijs, op 66-jarige leeftijd aan kanker. Ze moest ooit vechten voor haar plek in de kunstwereld en nu worden haar tentoongestelde kunstwerken voor duizenden euro’s verkocht. Zelfs na haar dood wordt haar werk – vaak zorgvuldig beschermd op de Parijse stadsmuren door lokale boetiekjes en restaurants en elke dag door steeds meer toeschouwers gewaardeerd. Zo blijft Miss.Tic een van de meest invloedrijke figuren in de Franse straatkunst, niet alleen vanwege haar unieke benadering van het mengen van tekst en beeld, maar ook vanwege haar toewijding om van openbare ruimtes een plek voor artistieke en politieke expressie te maken. Door haar werk legde ze de tijdgeest vast, waarbij ze kunst gebruikte als middel tot verzet en persoonlijke expressie.

 

Miss Tic, Radhia Novat,  Foto © Atelier Miss Tic, Thierry Bouët

"Je suis partie pour rester"

Van 27 september tot en met 25 oktober 2025 brengt de Parijse galerie Mathgoth een eerbetoon aan Miss.Tic. Ga naar het 13e arrondissement van Parijs om "Je suis partie pour rester" te ontdekken, een gloednieuwe tentoonstelling, gewijd aan de beroemde straatkunstenares, waar je ongeveer zestig werken van Miss Tic kunt bewonderen, evenals persoonlijke voorwerpen, werkdocumenten, niet eerder vertoonde foto's en stencilafdrukken die nooit eerder zijn tentoongesteld. In het persbericht laat de Mathgoth galerie weten dat een hele zaal gewijd zal zijn aan archiefvideo's, die een beter inzicht geven in het creatieve proces van de kunstenaar. Initiatienemers van deze tentoonstelling zijn Mathilde en Gautier Jourdain, oprichters van de galerie Mathgoth, en Antoine en Charlotte Novat, de stiefkinderen van Miss.Tic, die de entiteit ‘Atelier Miss.Tic’ vormen.

Mathgoth Galery, Rue Alphonse Boudard 1, 13e arrondissement.

Geopend van woensdag tot en met zaterdag van 14.00 tot 19.00 uur,  gratis toegang.

Metrostation Bibliothèque François Mitterand, lijn 14 – Quai de la Gare, lijn 6

 

Mocht je binnenkort naar Parijs gaan, hou dan je ogen open voor de street art van Miss tic. Het is een uniek stukje Parijse cultuur, gecreëerd door een icoon.

PARIJS, COULEUR LOCALE

Parijs binnen de périphérique is verdeeld in twintig wijken of arrondissementen, wat tot uitdrukking komt in de laatste twee cijfers. De postcode 75001: de 75 staat voor Parijs en de 01 op het eind staat voor het eerste arrondissement. Parijzenaars zijn  héél trots als er een '16' of een '7' het visitekaartje siert. Ze worden beschouwd als de meest chique en voorname wijken van Parijs. Natuurlijk ook de '8' en de '4' kunnen er mee door en het 17e staat ook zéér goed aangeschreven. Hier wonen veel diplomaten, artsen, managers en notabelen. De gevestigde kunstenaars en 'gay's' zijn te vinden in het 3e en het 4e arrondissement. Intellectuelen wonen liever in het 5e en het 6e. Het 18e kan nog net zolang je op Montmartre zelf woont. Niemand wil daarentegen wonen in de oostelijk gelegen wijken Barbès Rochechouart en la Chapelle, op een steenworp afstand van de butte Montmartre. Wie het met de '10', '12', '13', '19' of '20'moet doen laat zien dat geldnood troef is. Maar juist deze arrondissementen kennen verborgen troeven. Daar vindt je de echte 'couleur locale' van Parijs, een smeltkroes van alle gemeenschappen ter wereld. Sommigen hebben een hele wijk ingepalmd. La Goutte d'Or - de Afrikaanse wijk, Barbès - de Arabische wijk, Le Marais - de Joodse wijk (zie mijn blog joodse sporen in Parijs), Saint Michèl - de Griekse wijk, La Chapelle - de Indiase wijk en Le Trezième - de Aziatische wijk. Deze quartiers worden ook steeds populairder onder voornamelijk jonge Parijzenaars. Het zijn ontegenzeggelijk de wijken die het meest in beweging zijn.

Exotisch Parijs een smeltkroes van culturen

 

Barbès & La Goutte d'Or

Gelegen in het 18e arrondissement, op de oostelijke helling van Montmartre, is een van de meest kosmopolitische wijken van Parijs. 50% van de bevolking is van vreemde oorsprong. 56 nationaliteiten mengen allerlei kleuren, accenten en gebaren dooreen, een Afrikaans, Caraïbisch en Europese smeltkroes. De wijk wordt afgebakend door de boulevard Barbès aan de westzijde, de boulevard de la Chapelle aan de zuidzijde, de rue Ordener aan de noordzijde, en de sporen van het Gare du Nord aan de oostzijde. Er wonen ongeveer 20.000 mensen in deze wijk. De naam, La Goutte d'Or, letterlijk de gouden druppel, is afkomstig van de kleur van de wijn van de wijngaarden die hier voorheen stonden.

Wanneer u het metrostation Barbès-Rochechouart verlaat staat u oog in oog met Bouillon Pigalle

 

Zaterdagochtend is de beste tijd om hier te komen.  De pret begint al in het metrostation van Barbès-Rochechouart, wanneer de overvolle metrotrein aankomt op het perron, de mensenmassa uitbraakt en u als het ware wordt meegesleurd met de stroom door de lange stationsgangen vol met een wirwar van kraampjes. Wanneer u het station verlaat staat u oog in oog met Bouillon Pigalle. De œufs mayonaise en de baba rum schijnen hier de beste van Parijs te zijn. In 2017 besluiten de gebroeders Moussié Bouillon Pigalle te creëren. Hier staan de grote klassiekers zoals boeuf bourguignon, kabeljauwbrandade  op de kaart voor de lage prijs van 10 euro. Dit alles in een authentiek decor, dat lijkt op een kantine voor volwassenen,  rode stoeltjes aan lange tafels. Het volstaat te zeggen dat als je niet van lawaai houdt, geldt overigens voor alle bouillons, je hier niet naar toe moet gaan. Je bestelling wordt, rechtstreeks op het papieren tafelkleed geschreven, door obers in witte schorten wiens parool snelheid is. Want je wordt dan ook geacht te vertrekken als je klaar bent met eten. Echt natafelen is er niet bij. Boulevard de Clichy 22.

 

Links en rechts, onder de stalen bruggen beland je tussen honderden stalletjes. Schouder aan schouder, in een rustig tempo, passeer je tafels overladen met groentes, verse munt, zoete druiven, kleurrijke specerijen zoals harissa ras-el-hanout, sportschoenen en gekopieerde DVD's. Afdingen is niet alleen een must maar ook een sport. Vrouwen in hijabs doen hier hun dagelijkse boodschappen en na de koop hoor je hier net zo gemakkelijk 'shukran' als 'merci'. Barbès prikkelt alle zintuigen. Het lawaai van de metro en geschreeuw van de marktkooplui vermengen zich met de geur van tabak en een eindeloze hoeveelheid specerijen. Zijn we hier in Parijs of op een soek in Marrakech? de geuren, geluiden en mensenmassa's maken de verwarring compleet. 

De markten in La Goutte d'Or bieden dan ook een wonderbaarlijke mix van bekende en minder bekende producten. Veel van de producten uit Senegal, Haïti, Kameroen en Ghana zijn mij volkomen onbekend. Langzaam kuieren over de markt op de rue Dejean is een zegen voor de smaakpapillen (let op; fotograferen wordt hier niet erg op prijsgesteld) of het Maison d'Afrique in de rue Doudeauville. Hier maak je kennis met de boeiende wereld van smaken uit de zuidelijke Sahara en de Caraïben.

La Goutte d'Or

 

La Chapelle

Een stukje verder ligt Little Jafna, in het gebied rond het metrostation van La Chapelle ,de overgang van het 18e naar het 10e arrondissement, met hoofdzakelijk Tamils. Er wonen naar schatting 100.000 Tamils in Frankrijk, waarvan de meesten zich in de 19de begin 20e eeuw gevestigd hebben in Parijs. De meesten, voornamelijk Hindoestanen, zijn gevlucht vanwege de burgeroorlog in Sri Lanka. Door de hoge huurprijzen in Parijs zijn ze geleidelijk verbannen naar 'banlieues', maar de winkels en restaurants zijn gebleven. Daarom is deze wijk vooral in het weekend een belangrijk trefpunt, wanneer hele Tamil-gezinnen hier hun inkopen komen doen. Ze komen speciaal voor levensmiddelen en specerijen die ze nergens anders kunnen krijgen dan in winkels en op markten in deze kleurrijke buurt. In La Chapelle zijn bijna alle winkels en restaurants Indiaas. 

 

De aromatische geur van curry hangt over de hele wijk. Prachtige sari's domineren het straatbeeld

In de rue Pajol nummer 17 (18e arrondissement) bevindt zich in een voormalig winkelpand een heel bijzondere Hindoetempel gewijd aan de God Ganesha. Ganesha of Ganesh is de god met het olifantenhoofd. Hij neemt hindernissen weg en is de beschermheilige van reizigers. Hindoes bidden tot Ganesha voor ze aan iets nieuws beginnen, zoals een nieuwe baan of wanneer ze verhuizen. Deze tempel is in 1985 gesticht door de uit Sri Lanka afkomstige Vaithilingan Sanderasekaram. U mag de tempel zelf ook bezoeken onder voorwaarde dat u uw schoenen achterlaat bij de ingang. In de tempel bevindt zich onder diverse heiligenbeelden ook de vijfkoppige Ganesha (Ganesh Panchamukha) De vijf hoofden herinneren aan de vijf Maha bhūta): water, aarde, vuur, lucht en ruimte. Drie keer per dag wordt in de tempel een dienst gehouden. De priesters, gehuld in lendendoeken, ontbloot bovenlichaam en hun lange geoliede haren in een knot, zingen luid en overgieten de Ganesha met water, melk en honing, met op de achtergrond het zachtjes luiden van een zilverkleurige klok. Er wordt fruit geofferd en de gelovigen laten zich zegenen met de vlam van een olielamp.

In de rue Pajol nummer 17 bevindt zich een heel bijzondere Hindoetempel gewijd aan de God Ganesha

 

Bent u op 30 augustus 2025 in de buurt dan raad ik u aan om het Ganesh Chaturthi Festival mee te maken; het feest van de geboortedag van Ganesha. Duizenden Hindoes trekken dan door de wijk in een prachtig kleurrijke processie. Mannen getooid met bloemenkransen dansen op traditionele muziek en vrouwen gekleed in hun mooiste sari's dragen aarden potten met brandende kaarsen op hun hoofd met als middelpunt het enorme olifantenbeeld dat gedragen wordt door de straten. Onderweg worden talloze kokosnoten op de grond gegooid. Dit is een spectaculair feest dat u absoluut niet mag missen.

 

Ganesh Chaturthi Festival

Wat u zeker niet mag missen is de Passage Brady gelegen tussen de rue du Faubourg-Saint-Martin en rue du Faubourg-Saint-Denis en gebouwd in 1828. Deze passage is uitgegroeid tot het Little India van Parijs. De hele sfeer werkt zo op je gemoed dat je zin krijgt in een smakelijke currypasta of lamsvlees met een zoetige grapefruitchutney. Het ruikt er naar kruiden, wierook en de glimlach van de Indiase uitbaters maken uw dag. Het gedeelte van de passage tussen de rue du Faubourg-Saint-Martin en de boulevard de Strassbourg, heeft een lange en grote glaskoepel en is onlangs gerestaureerd. 

Passage Brady

Een passage vol met voedsel speciaalzaken, kappers, schoonheidsalons, tot de nok toe gevulde winkels met oude filmposters, Bollywoodfilms, Vishnubeelden, sari of alles wat je nodig hebt voor een Indiase bruiloft en diverse restaurants waar u heerlijk kunt genieten van traditionele gerechten tegen lage prijzen.

De Griekse wijk

In het gebied rond de rue Saint-Séverin en de rue de la Huchette in het 5e arrondissement kun je een stukje Athene of Kreta ontdekken. Saint-Michel; hier zijn bijna net zoveel toeristen te ontdekken als in het oostelijke Middellandse Zeegebied. Mocht je er terechtkomen dan beland je voor dat je het weet op een gammele terrasstoel met een even zo gammele tafel. Laat je niet verleiden door de goedkope dagmenu's maar spit eens goed door de kaart. Een paar schaaltjes dolma's in druivenbladeren, feta tomaten en olijven, verse tzatziki, hummus en gegrilde aubergines en je kunt er de hele avond tegenaan. zou ik bijna mijn favoriete nagerecht vergeten: figues flambées au Yaourt. Griekse yoghurtcrème met geflambeerde vijgen. Ik verzeker je de rekening is een lachertje. Veel Parijzenaars nemen laat op de avond de metro naar Saint-Michel om een leuke avond af te sluiten met een royaal pitabroodje gevuld met gyros en daarna genieten van de muzikanten voor de fontaine Saint-Michel.

 

Belleville

Het 20e arrondissement aan de oostkant van Parijs bestaat uit drie oude dorpjes: Charonne, Belleville en Ménilmontand. Het zijn kosmopolitische wijken waar veel immigranten wonen, maar de laatste tijd steeds populairder onder de voornamelijk jonge Parijzenaars. Dat is ook de reden dat dit arrondissement steeds meer opduikt in reisgidsen en trendy modebladen. Naast het oude volkse Parijs, waar eens Edith Piaf werd geboren, is het ook het thuis van een exotische gemeenschap van Arabieren, Chinezen en Vietnamezen, maar ook van kunstenaars en studenten, die de dure universiteitsbuurten zijn ontvlucht, en goedkope antiquairs. Hier kunnen we nog de ruwe kant van Parijs aanschouwen. Geef dit arrondissement nog 10 jaar de tijd en dan is het net zo in trek als de Marais.

Marché de Belleville

 

De beste tijd hier is de dinsdag- of vrijdagochtend bij het metrostation Ménilmontand. Hier begint de Marché de Belleville, die loopt over een afstand van drie metrostations: Ménilmontand, Couronnes en Belleville over de boulevard de Belleville. Op de kruising van vier arrondissementen ontmoet je de wereld. De markt van Belleville prikkelt alle zintuigen. Kleurig geklede Afrikaanse vrouwen en Sikhs met prachtige tulbanden. Marktkramen die doen denken aan Arabische soeks en ruiken naar heerlijke kruiden. Arabische groenteverkopers naast de in blauwwit gestoken visverkopers uit Saint Malo. Als je eenmaal tussen de stalletjes bent beland dan moet je wel met de golfbeweging mee. Geniet van het multiculturele karakter van deze markt, het is de wereld in een notendop. Neem ook zeker de tijd voor een thé à la menthe met makroud (griesmeelkoekjes gevuld met dadels) of bananes mandazi (banaanoliebollen met vanille).

 

Marché de Belleville

Vergeet niet bij het metrostation Belleville de rue de Belleville te nemen. Neem de vijfde zijstraat aan uw rechterkant. Voelt u uw kuiten al? We gaan nu de rue Piat in, die brengt u naar een adembenemend panorama over de stad Parijs. Tevens het hoogste natuurlijke punt van Parijs: 148,45 meter. Vanaf het terras heb je ook nog de mogelijkheid om naar het park af te dalen met behoud van dit prachtige uitzicht. Maar niet voor dat u heeft genoten van een espresso op het terras van ‘Moncoeur Belleville’, het café op de hoek van rue Piat en rue des Envierges. Je kunt hier ook terecht voor een smakelijke lunch. Tip: Onder aan het park ga je rechts de rue des Couronnes in. Je komt uit bij het metrostation Couronnes. De metro brengt je weer naar jouw volgende bestemming.

 

Uitzicht over Parijs vanuit de rue Piat

De Aziatische wijk

Niet echt het Chinatown zoals we dat kennen van New York of San Francisco, toch doet het gedeelte van het 13e arrondissement tussen de avenue de Choisy, avenue d'Ivry en de rue de Tolbiac echt Aziatisch aan. Herkenbaar aan de vele restaurants met kleurrijke uithangborden en de ramen behangen met eindeloos geduld klaargemaakte pekingeenden. Winkeltjes en kruidenierszaken met massa uitgestalde exotische artikelen. De winkels zelf, met hun wit tl-licht, zijn niet zo sfeervol maar geven u een goed beeld van het dagelijks leven van de Chinezen en je vindt er heel wat producten. Deze grootste en oudste Chinese gemeenschap van Europa zorgt voor een intense handelsactiviteit die vooral voelbaar is rond het foeilelijke winkelcentrum van de woonwijk 'Les Olympiades', een labyrint van galerijen, boetieks en restaurants met alle kleuren en geuren uit Azië. Toegang via de trappen aan de avenue d'Ivry. Maar de wijk is niet uitsluitend Chinees; mensen uit heel Oost-Azië en hun keuken zijn hier te vinden. zoals de zeer lichte, zeer frisse keuken van Vietnam. Maar ook Cambodjaans, Thais of Birmees eten wordt hier volop aangeboden.

China town

 

De eerste Chinezen die hier aankwamen waren koelies die in 1916 naar Europa afzakten om het door de oorlog ontstane gebrek aan arbeidskrachten op te vangen. De tweede golf werd veroorzaakt door de oorlogen in Indochina. Aziaten vormen dankzij hun dynamische en sociale discipline een goedgeorganiseerde gemeenschap en zorgen nauwelijks voor last, problemen of criminaliteit. De gebruiken van oude Chinezen worden nog altijd in ere gehouden. zo zul je met enige verbazing vaststellen dat er altijd veel vensters openstaan, ook al is het steenkoud buiten. De verklaring ligt in het feit dat de geesten van de voorvaderen ongehinderd naar binnen of naar buiten moeten kunnen.

 

Tussen de torens is er een verhoogd voetgangersplein met pagodes en achterin een donker winkelcentrum dat Oslo heet. Alles wat je ziet lijkt rechtstreek vanuit Hong Kong of Shanghai te zijn overgevlogen. Op zondag is de wijk het drukst, als de Chinese families hun overbevolkte appartementen ontvluchten om te lunchen in de talrijke restaurants. Er zijn twee boeddhistische tempels. Eentje in de ondergrondse straat, rue du Disque, ter hoogte van nummer 81 avenue d'Ivry en de ander op het niveau van de woontorens, de Amicale des Teochew. Aan dezelfde kant van het trottoir, ter hoogte van de Tang-supermarkt ga je door het koopcentrum. Rechtdoor en dan links en je komt uit op een terras. Rechts zie je een grote tempel. Vergeet niet je schoenen uit te trekken. Een kleurenpalet van goud, rood en oranje, geurende wierookstokjes, offergaven en bloemenkransen vullen de gebedsruimte.

De supermarkten van de schatrijke gebroeders Tang - Tang Frères - (die eigenlijk Rattavan heten) zijn wereldberoemd in de regio Parijs. U vindt ze aan de avenue de Choisy 168 en de avenue d'Ivry 48. Particulieren en restauranthouders komen hier hun Chinese ingrediënten kopen die nergens anders in Europa te vinden zijn.

 

Parijs heeft diverse interessante musea en monumenten om de cultuur van al deze gemeenschappen nog beter te begrijpen zoals:

 

Het Institut du Monde Arabe vertelt u alles over de kunst en cultuur van de Maghreblanden.

1 Rue des Fossés Saint-Bernard, 75005 Paris

La Grande Mosquée de Paris is de oudste moskee in Frankrijk met hamam en een Moors cafe - 2bis Place du Puits de l'Ermite, 75005 Paris

Musée du Louvre, afdeling Islamitische kunst, zie ook mijn uitgebreide blog hierover - 8e arrondissement, métro Palais-Royal.

Musée du quai Branly de autoriteit op het gebied van Afrikaanse kunst. 37 Quai Branly, 75007 Paris

Musée national de l'histoire de l'immigration vertelt en verklaart de geschiedenis van de immigranten in Frankrijk gedurende twee eeuwen - 293 Avenue Daumesnil, 75012 Paris

Muséenational des Arts Asiatiques-Guimet kortweg Musée Guimet, is hèt museum voor Aziatische kunst ook wel beschouwd als het Louvre van Azië - 6 Place d'Iéna, 75116 Paris

Musée Cernuschi beroemd om zijn collectie oude Chinese voorwerpen. 7 Avenue Velasquez, 75008 Paris

LaMaison de la Chine adviseert u bij Chinareizen, ook kunt u terecht voor Chinese' high-tea' en lunches - 76 Rue Bonaparte, 75006 Paris

CentreMandapa organiseert jaarlijks zo'n honderd Indiase toneel- dans- en muziekvoorstellingen - 6 Rue Wurtz, 75013 Paris

Maisondes Cultures du Monde presenteert regelmatig traditionele dans- en toneeluitvoeringen uit India, Pakistan en Bangladesh - 101 Boulevard Raspail, 75006 Paris

 

De Afrikaanse wijk - Metro Barbès-Rochechouart, La Chapelle, Château Rouge

De Arabische wijk - Metro Barbès-Rochechouart

De Joodse wijk - Metro Saint-Paul

De Griekse wijk - Metro Saint Michel

De Indiase wijk - Metro La Chapelle, Marx Dormoy, Château d'Eau

De Aziatische wijk - Metro Tolbiac (uitgang 4 - sla na de bank BNP de rue de Tolbiac in) , Olympiades,

Nog meer tips in mijn nieuwe reisgids Parijs budget vriendelijk beleven.

Voor meer informatie en aankoop; klik hier.