“Een vreemde gewaarwording” zou eigenlijk een meer toepassende titel moeten zijn voor deze blog. Afgelopen maand, juni 2026, was ik op weg naar Saint-Denis. Hoewel gelegen aan de rand van Parijs, was het lange tijd een verwaarloosde stad, en zelfs het Stade de France had niet het gewenste effect: iedereen reed erdoorheen zonder echt te stoppen. De komst van de Grand Paris Express heeft deze stagnatie doorbroken. Ook de organisatie van de Olympische Spelen van Parijs 2024 heeft nieuwe hoop gebracht.
Saint-Denis-Pleyel is een kolossaal spoorwegknooppunt op
metropolitaanse schaal, op het kruispunt van lijnen 14, 15, 16 en 17, vlakbij
de RER D-lijn en een netwerk van SNCF-sporen, naar verluidt het grootste van
Europa. Dit station kon daarom niet zomaar een station zijn. Het moest een
landmark worden, een herkenbaar element in een stedelijke, semi-industriële,
semi-spoorwegchaos. U begrijpt het ik ben op weg naar het metrostation
Saint-Denis-Pleyel dat op maandag 24 juni 2024, een maand voor de
openingsceremonie van de Olympische Zomerspelen in Parijs, is geopend door de
Franse president Emmanuel Macron.
Metrostation Saint-Denis-Pleyel
Wat was er dan zo vreemd? Hoor ik je zeggen. Vanuit mijn
hotel, via lijn 7, bereikte ik het metrostation Pyramides om vandaar over te
stappen op lijn 14 richting Saint-Denis-Pleyel.
Lijn 14 is een van de drukste metrolijnen van Parijs, heeft
een lengte van 30 kilometer en is daarmee de langste lijn in het bestaande
netwerk. Bedient 21 stations en vervoert 1 miljoen reizigers per dag (2025) Het
was de eerste volledig geautomatiseerde lijn van de Parijse metro en dankzij
het rechte traject is lijn 14 ook de snelste metrolijn van Parijs. Met
snelheden tot wel 80 km/u, aanzienlijk sneller dan de andere metrolijnen, waar
de gemiddelde snelheid rond de 25 km/u ligt. Een weetje tussendoor: De Parijse
metro bestaat tegenwoordig uit 226 kilometer aan lijnen, 308 stations en
vervoert jaarlijks meer dan 1,5 miljard passagiers. Het huidige metrokaartje
kost € 2,50
Ik dwaal af. Bij het overstappen valt op hoeveel mensen er
lopen richting de ‘correspondance’ van lijn 14. ‘Direction’ Saint-Denis-Pleyel,
slechts 7 stations te gaan. Veel reizigers met koffers stappen uit bij het
station Saint-Lazare, maar het is nog steeds druk. Volgende station Porte de
Clichy, reizigers stappen uit maar slechts weinigen stappen in. Saint-Ouen;
weer stappen mensen uit en het herhaalt zich bij metrostation Mairie de
Saint-Ouen. Nog een station te gaan en ik zit helemaal alleen in het treinstel.
Ik ben toch op weg naar het qua oppervlakte grootste metrostation van Europa?
Bedoeld als het belangrijkste knooppunt van de Grand Paris Express?
Bijna geruisloos loopt het treinstel het perron binnen,
deuren openen zich en ik kijk om mij heen. Doodstil. Verlaten, geen mens te
bekennen. Je kon een speld horen vallen, een kanon afschieten. Al deze
omschrijvingen zijn van toepassing op station Saint-Denis-Pleyel. Midden op een
zaterdagochtend in juni is het grootste metrostation van Europa ongetwijfeld
een van de leegste stations van het Parijse netwerk. Het is het eindstation van
lijn 14, gelegen in een dun bevolkt zakendistrict en het is voor mij nog
moeilijk te begrijpen waarom het zo immens groot is.
Dit metrostation, telt negen verdiepingen tot een diepte van 28 meter, verbonden door 56 roltrappen en 17 liften, is uniek in zijn soort. Het is strak, minimalistisch en zelfs verlicht door een immens groot dakraam. Maar bovenal: het is leeg. Het station is ontworpen door de Japanse architect Kengo Kuma, die het verfraaide met hout, glas en grote openingen. Een grote voetgangersbrug, de ‘Pleyel Urban Crossing’, overspant 48 spoorlijnen en verbindt Saint-Denis Pleyel met het RER-D station Stade de France. Alleen al de bouw ervan kostte 247 miljoen euro. Waarom zo'n enorme investering als het aantal reizigers niet meegroeit? Onderzoek leert mij dat Pleyel op dit moment slechts één operationele lijn: lijn 14 bedient. Lijn 16 en 17 zullen het station tegen eind 2026 kruisen, en lijn 15 in 2030. Dit zijn de drie belangrijkste lijnen van het Grand Paris Express-project, dat is ontworpen om de verder gelegen voorsteden met de hoofdstad te verbinden. Qua ontwerp kan Saint-Denis Pleyel evenveel passagiers verwerken als station Châtelet – Les Halles (volgens de RATP het grootste metrostation ter wereld). Het zal echter tot de voltooiing van de werkzaamheden, gepland voor 2030, nodig zijn om 250.000 passagiers per dag te kunnen verwerken, aldus de Société du Grand Paris. Momenteel passeren slechts 10.000 mensen per dag het station. Tijdens de Olympische Spelen van Parijs 2024 maakte, volgens de gemeente Saint-Denis, bijna 60.000 passagiers per dag gebruik van het metrostation. Maar sindsdien is het er volkomen stil. Een erfenis van de Spelen, natuurlijk. Regeren is vooruitzien zullen we maar denken.
Het station Saint-Denis-Pleyel ligt op het kruispunt van
drie belangrijke Olympische locaties: het voormalige atletendorp, dat 52
hectare beslaat, het Olympisch zwemcentrum en het Stade de France, waarvan de
toegang wordt vergemakkelijkt dankzij de 300 meter lange ‘Pleyel Urban Crossing’,
ontworpen door de architect-ingenieur Marc Mimram. Tegen 2031, wanneer de Grand Paris Express
volledig is voltooid, zal het station Saint-Denis- Pleyel meer dan 250.000
reizigers per dag verwelkomen. De grootste drukte wordt verwacht tijdens de
avondspits, met meer dan 130 passagiers per minuut! Maar wist je dat dit
kolossale bouwproject zeven jaar heeft geduurd, parallel loopt aan het grootste
spoorwegnet van Europa en dat er drie tunnelboormachines aan te pas zijn
gekomen?
Boorkop van een tunnelboormachine (TBM)
Voor de aanleg van het station Saint-Denis-Pleyel moest
500.000 m³ grond worden verwijderd. Dat is gelijk aan het volume van 100
olympische zwembaden. Als voorbereidende stap voor de bouw van station vonden
in 2017 de eerste sloopwerkzaamheden plaats om de benodigde ruimte voor de
bouwplaats vrij te maken. In twee jaar tijd hebben drie tunnelboormachines
(TBM's) de bouwplaats van station Saint-Denis-Pleyel gepasseerd: in 2021
groeven de TBM's Valérie en Sarah respectievelijk de tunnel voor lijn 14 en de
gemeenschappelijke tunnel voor lijnen 16 en 17 uit. In de zomer van 2022
passeerde TBM Sarah opnieuw het terrein van het toekomstige station om een deel
van de tunnel voor lijn 15 aan te leggen. Volgens de traditie van Sint Barbara,
de beschermheilige van mijnwerkers en arbeiders, draagt de tunnelboormachine
altijd een vrouwennaam. Op het hoogtepunt van de bouwwerkzaamheden waren er
dagelijks zo’n 500 arbeiders op de bouwplaats aan het werk.
Saint-Denis–Pleyel: de poort naar het Parijs
van morgen
Het metrostation Saint-Denis-Pleyel wordt ook wel het
juweel van de Grand Paris Express genoemd. Het station bevindt zich in het
uiterste zuidwesten van de gemeente Saint-Denis, op de hoek van de straten
Pleyel en Francisque-Poulbot, op 300 meter van de Rue du Landy, die de grens
met Saint-Ouen-sur-Seine markeert. Het ontwerp was in handen van het Japanse
architectenbureau Kengo Kuma. Kengo Kuma woont en werk al enkele jaren in
Parijs en is bekend van meerdere projecten waaronder de bouw van het Collège
Suzanne Lacore, een openbare middelbare school gelegen aan de 149 Boulevard
Macdonald in het 19e arrondissement. Een voormalig McDonald’s-Magazijn waar hij
het gebouw combineerde met de Japanse strengheid met het Parijs industriële
erfgoed. Enkele jaren na deze school werd Kengo Kuma toevertrouwd aan een veel
rustiger, bijna geheime plek: het Albert-Kahn Departementaal Museum in
Boulogne-Billancourt, dat speciaal werd geselecteerd om een nieuwe, op Japan
geïnspireerde structuur, te creëren. Een manier om hulde te brengen aan de zeer
speciale relatie die Albert Kahn had met het Land van de Rijzende Zon. Het
architecturale project benadrukt de relatie tussen buiten en binnen, de stad,
het museum en de tuinen. Het project brengt een dialoog tot stand tussen het
hoofdgebouw en de tuin door middel van een element dat is ontleend aan de
traditionele Japanse architectuur: de engawa. Een aangrenzende ruimte die
sereniteit inspireert door een ‘dialoog’ te creëren tussen binnen en buiten via
edele materialen zoals: licht hout, bamboe en metaal. Eenmaal binnen wordt de
bezoeker uitgenodigd op een ongelofelijke reis in de wereld van Albert Kahn,
visueel, plantaardig en interactief. Kengo Kuma gebruikt een origami van
schaduw en licht.
De plafonds van de ondergrondse ruimtes zijn bekleed met sparrenhouten panelen
Deze visie van de Japanner is ook terug te vinden in de
architectuur van het metrostation Saint-Denis-Pleyel. De toegang begint op een
plein, alwaar de bezoeker twee brede trappen bereikt. Een hellingbaan biedt een
vloeiende toegang van de openbare ruimte naar de grote, glazen hal. Deze hal
fungeert als een drempel – tegelijkertijd een ingang, een uitkijkpunt en een
centraal punt. Binnen wordt je verrast door de afmetingen van het gebouw. Het
belangrijkste element van de ruimtelijke indeling is een atrium dat bijna 25
meter onder de grond reikt. Deze monumentale ruimte wordt onderbroken door
bordessen, loopbruggen, roltrappen en visuele openingen. Het doel is hier niet
om indruk te maken, maar om te leiden. De wanden van deze ondergrondse ruimte
zijn bekleed met sparrenhouten panelen. Deze bekleding zorgt voor akoestisch
comfort en een gevoel van warmte in een wereld die verder gedomineerd wordt
door beton, aluminium en glas. Hier wordt hout gebruikt om de perceptie van
diepte te verzachten en, meer in het algemeen, om een rustigere stedelijke
ervaring te creëren voor gebruikers van het openbaar vervoer. Voor een
ondergrondse structuur is dit een unieke combinatie van comfort en licht. Een
station dat niet overweldigend, niet intimiderend is, geen kopie is van een
vliegveld of een winkelcentrum. Dit station is ontworpen als een reis, een
route, een bijna huiselijke ruimte ondanks zijn immense omvang.
De sporen bevinden zich op een diepte van 27 meter. Het
station is ook al ingericht voor de toekomstige metrolijnen. De zes sporen van
de lijnen 14, 15, 16 en 17 bevinden zich op hetzelfde niveau, met
perronverbindingen tussen de lijnen 14 en 15 en tussen de lijnen 15 en 16 en17.
De verbinding met het metrostation Carrefour Pleyel, lijn 13, kan bovengronds
worden gemaakt via de Boulevard Ornano, terwijl de verbinding met de RER D
(station Stade de France - Saint-Denis) via de brug van de ‘Pleyel Uban
Crossing’ mogelijk wordt.
En dan zijn er nog de extra's. Wat het station te bieden heeft naast zijn transportfuncties. Met name de 5.000 vierkante meter culturele ruimte die is toevertrouwd aan de Art Explora Foundation en de Essor Group. Dit is geen trucje, maar een ontwikkelingsstrategie. Voor de Société des Grands Projets (Maatschappij voor Grote Projecten), die dit project heeft geïnitieerd, is het doel ervoor te zorgen dat het station niet alleen een doorreisstation is, maar een bestemming op zich. Door cultuur en kunst centraal te stellen, blaast het station Saint-Denis-Pleyel een langdurige traditie in dit gebied nieuw leven in: in deze wijk bevonden zich ooit de werkplaatsen van de Pleyel-pianofabriek. De fabriek, die in 1866 tot wel 3000 piano's produceerde, sloot in 2013 haar deuren. En nog belangrijker, dat het de hele omgeving nieuw leven inblaast. Het station Saint-Denis-Pleyel zal uiteindelijk hetzelfde passagiersvolume bereiken als het beroemde station Châtelet – Les Halles: 250.000 passagiers per dag! Het station zal daarmee een nieuw epicentrum binnen de metropoolregio Parijs worden.
Boven de grond zal de stad vorm krijgen: nieuwe torens, woningen, kantoren, voorzieningen… en zelfs een olympisch zwembad en een voormalig atletendorp, nu in gebruik genomen door inwoners uit de regio. Saint-Denis zal dus niet langer slechts een doorreisstation zijn: het zal verbonden worden met de rest van Groot-Parijs en eindelijk een plek worden om te wonen en te werken. Het is de thuisbasis van tal van dienstverlenende bedrijven, zoals de SNCF-campus, het industriële hoofdkantoor van EDF, de filmstudio's Cité du Cinéma en de Lendit-studio's.
Saint-Denis–Pleyel: is duidelijk meer dan een metrostation!
Bronnen: RATP - Arqui
Tectura Viva - Archi storm - Grand Paris Express - Pleyel - eigen bezoek
Geen opmerkingen:
Een reactie posten